TOPMANAGEMENT

Commissarissen

Top-100 2004

Old boys, no girls
2004/10/07 in Elan door Jos van Hezewijk en Marike van Zanten

De lijst Top 100 machtigste commissarissen
Oud-Akzo Nobel-topman Kees van Lede is opnieuw de machtigste commissaris van Nederland. De top-100 toont een steeds verder uiteenvallend old boys network, maar voor jonge toezichthouders blijven de gelederen gesloten, evenals voor vrouwen.

Maar liefst negen zware commissariaten telt het toezichtportfolio van Kees van Lede. Daarmee bekleedt de oud-topman van Akzo Nobel opnieuw de machtigste positie in het Nederlandse bedrijfsleven. Na zijn terugtreden als ceo aanvaardde Van Lede vorig jaar een baaierd aan commissariaten bij de fine fleur van het Nederlandse bedrijfsleven, met in zijn achterhoofd een simpel rekensommetje: 200:8=25. Het werkzame bestaan van de gepensioneerde topmanager telt nog steeds zo'n tweehonderd dagen, die hij zo goed mogelijk verdeelt over zijn acht toezichtfuncties (waarbij we Sara Lee Corp en Sara Lee/DE voor het gemak over één kam scheren). In tijden van crisis heeft Van Lede dus zo'n vijfentwintig dagen per commissariaat beschikbaar. Bij KLM bijvoorbeeld zal Van Lede die tijd hard nodig gehad hebben: een fusie vreet nu eenmaal tijd en zeker een samengaan met de zo heel anders geaarde Fransen.

Ook de nummer 2 op de lijst, Aad Jacobs, heeft dit jaar zijn handen meer dan vol gehad. Vooral zijn president-commissariaat bij Shell hield hem van de straat, hoewel Jacobs ook tijdens de reservekwestie aanvankelijk keurig op afstand wist te blijven, geheel volgens beproefde Rijnlandse traditie. Toen Shell-bestuurder Walter van de Vijver tijdens een lunch in november hintte op reserveproblemen, raadde Jacobs hem aan de kwestie met Philip Watts te bespreken, tot grote verbazing van de Britse aandeelhouders.

Op de derde plaats vinden we ex-Vendex KBB topman Jan Michiel Hessels. Ook voor Hessels was het een geruchtmakend jaar: hij zag het mismanagement van zijn opvolger Ed Hamming culmineren in de verkoop van zijn baby aan buitenlandse investeerders en hij schaarde zich als president-commissaris bij Euronext aan de zijde van de Fransen in het opvolgingsdrama rond George Möller. Bovendien wist hij zich dit jaar eindelijk met goed fatsoen (lange leve Tabaksblat!) te ontdoen van molensteen Laurus. Kompaan Kees Storm moet als president-commissaris nog wel even door bij het onfortuinlijke supermarktconcern, waar de volgende crisis zich alweer aan lijkt te dienen.
Ex-Heineken-topman Karel Vuursteen (4), vorig jaar nog een van de grootste stijgers op de lijst, liet zeer onlangs zijn president-commissariaten bij Ahold en Randstad vallen, omwille van gezondheidsredenen. Vooral het afscheid van Ahold, waar hij overigens wel commissaris blijft, zal de bierige Vuursteen weinig hartzeer berokkenen. En met die nieren valt het misschien ook wel mee. Zijn Bourgondische levenswijze heeft Vuursteen in elk geval nog niet afgelegd.
Ook de rest van de top-10 wordt, evenals vorig jaar, bevolkt door vertegenwoordigers van de gevestigde orde. In een recessie grijpt het bedrijfsleven nu eenmaal graag terug op onopvallende mannen (in de hele top 100 staan slechts zes vrouwen) met bewezen kwaliteiten en op ex-politici - bij voorkeur uit PvdA-gelederen - die de weg in Den Haag weten. Celebrity-bestuurders die het vooral van hun charisma moeten hebben zijn veel minder gewild, zeker na alle boekhoud- en beloningsschandalen. Niet voor niets wordt de top-100 aangevoerd door de 'grijze muizen' Van Lede en Jacobs.

Ook de grootste stijgers op de lijst behoren tot de categorie conservatieve, degelijke bestuurders: Dolf van den Brink (21, ex-ABN Amro), Peter Elverding (27, topman DSM) en Jan Hommen (30, cfo Philips) en verder bijvoorbeeld Harry Pennings (16, ex-Océ) en Pieter Bouw (18, ex-KLM) zijn allen afkomstig uit bancaire en industriële grootbedrijven met een lange historie. De grootste stijger is overigens de Neder-Marokkaan René Dahan (11), ook wel 'Nederlands hoogste allochtoon' genoemd. De voormalig vice-president van ExxonMobil heeft Karel Vuursteen inmiddels opgevolgd als president-commissaris bij Ahold en is verder commissaris bij Aegon, TPG en VNU. Wellicht is Dahans snel stijgende ster de voorbode van meer diversiteit aan de top van het Nederlandse bedrijven, in navolging van de VS waar diversity in boards een onomkeerbare trend is.
Henny de Ruiter is de grootste daler van de lijst en komt zelfs niet meer voor in de top-100. Vlak voor de zomer nam De Ruiter afscheid als commissaris van Shell, waar hij - na Ahold - met een tweede boekhoudschandaal geconfronteerd werd en als voormalig Shell-man moest meemaken hoe zijn ex-collega's de Koninklijke door het slijk haalden. Ook Leo Berndsen, die zijn P&O Nedlloyd eigenlijk de veilige haven wist binnen te loodsen en bijvoorbeeld Dudley Eustace, vorig jaar beiden nog in de top-10, trokken zich na een aantal tropenjaren verder terug uit zware, tijdverslindende toezichtfuncties.

Shell-topman Jeroen van der Veer vinden we terug op nummer 14 van de lijst. Van der Veer is commissaris bij De Nederlandsche Bank en bij Unilever. Je zou toch denken dat hij momenteel wel iets anders aan zijn hoofd heeft, of dat de Shell-commissarissen hem zouden tegenhouden.
Het aantal actieve bestuurders dat commissariaten bekleedt, is trouwens evenals vorig jaar redelijk hoog: één op de vier commissarissen in de top-100 heeft nog een andere topfunctie. Zo vinden ook Aad Veenman (NS), Antony Burgmans (Unilever) en de al eerder genoemde Peter Elverding en Jan Hommen nog tijd om elders in de potten te roeren.

Spreiding van macht

De lijst telt overigens aardig wat nieuwkomers: een kwart van de top 30 is in een jaar tijd ververst. Een historische vergelijking sinds 1992 maakt duidelijk dat het old boys network al ruim tien jaar aan het uiteenvallen is. Commissariaten worden niet langer exclusief vervuld door van gegoede families afkomstige bestuurders die elkaar sinds het studentencorps baantjes toespelen.
In 1986 had nog zo'n tachtig procent van de topmanagers een familielid met eveneens een topfunctie; nu is dat hoogstens twintig procent. Weliswaar is er een harde kern binnen het commissariaat met mannen als bijvoorbeeld Aarnout Loudon en Jan Kalff die al sinds 1986 tot de topcommissarissen behoren, maar de macht raakt steeds meer gespreid. Zo bekleedden in 1986 nog 176 commissarissen tenminste twee topfuncties bij een onderneming uit de top-100; anno 2004 zijn dat er nog maar 95.
De spreiding van de macht blijkt ook uit de verschuiving in de ondernemingen die traditioneel de meeste bestuurders leveren voor toezichtfuncties.Kwamen in 1986 nog maar liefst 17 van de commissarissen in de top-100 bij het chique ABN Amro vandaan, anno 2004 zijn dat er nog maar vijf. Tegenwoordig worden ook commissarissen die hun werkzame leven hebben gesleten bij bedrijven als BNG, Essent, Hagemeyer, Schiphol of Wolters Kluwer met open armen ontvangen.
Zo bezien is de maximering van het aantal commissariaten uit de code-Tabaksblat mosterd na de maaltijd. Het old boys network is allang uiteengespeeld, er is alleen een ander netwerk voor in de plaats gekomen. Voor bijvoorbeeld vrouwen zijn de gelederen nog steeds gesloten. Sinds 1986 is er op dit punt nauwelijks vooruitgang geboekt: van vijf vrouwen toen naar zes vrouwen nu. Het door Trude Maas gesignaleerde 'We hebben al een vrouw'-syndroom zal gedeeltelijk verantwoordelijk zijn voor de stagnatie, in combinatie met de recessie. Bedrijven zijn druk met hun portemonnee en hebben weinig tijd voor hun maatschappelijke profilering. Ook het aantal buitenlandse commissarissen stagneert, na een aanvankelijke stijging. Waren er in 1986 nog maar vier buitenlandse commissarissen, in 1998 waren dat er negen. Dit jaar zijn tien van de honderd commissarissen van buitenlandse afkomst, waaronder drie Belgen. De aanvankelijke toename zet dus niet door als gevolg van de stagnerende fusie- en overnamemarkt. Bovendien verdwijnen sommige buitenlandse toezichthouders weer via de achterdeur, als de fusie toch niet blijkt te brengen wat men ervan had verwacht. Dezelfde stagnatie geldt voor de zo gewenste verjonging in het commissariaat. De gemiddelde leeftijd ligt op 61 jaar en dat is zelfs een jaar hoger dan in 1986. Als Morris Tabaksblat echt een doorbraak in het commissariaat had willen forceren, had hij zijn best practices voor de samenstelling van de raad van commissarissen moeten uitbreiden met richtlijnen voor leeftijd, geslacht en nationaliteit. De top-100 zou er dan wel eens heel anders hebben kunnen uitzien.
Nummer 1: supercommissaris Kees van Lede
De machtigste commissaris van Nederland brengt niet alleen zijn ervaring als voormalig VNO-voorzitter en ex-topman van Akzo Nobel mee naar de RvC-vergaderingen, maar ook een fantastisch netwerk. Kees van Lede komt uit een familie van ondernemers en politici. Zijn vader leidde jeneverstokerij Blankenheym & Nolet, een oom was directeur van Aku, een voorloper van Akzo. Van Lede is bovendien geparenteerd aan de beste families, onder meer via zijn adellijke vrouw en zijn zus die hofdame van koningin Beatrix is. Naast zijn studie rechten volgde Van Lede een managementopleiding aan Insead. Van dit prestigieuze instituut is hij nu vice-chairman of the Board of Directors. Daarnaast is Van Lede lid van de invloedrijke Amerikaanse denktank The Conference Board.
Rijzende ster: topallochtoon René Dahan
De in het Marokkaanse Fez geboren Dahan noemde zichzelf ooit de 'best betaalde gastarbeider van Nederland.' De voormalig zeeman kwam in 1963 naar Nederland, in het spoor van de liefde en heeft inmiddels de Nederlandse nationaliteit. Als eerste niet-Amerikaan wist hij vervolgens via Esso Nederland op te klimmen tot executive vice-president ExxonMobil. Als president-commissaris van Ahold en toezichthouder bij Aegon, TPG en VNU is hij ook de eerste allochtoon die heeft weten door te dringen tot de top van het Nederlandse bedrijfsleven.
Shell shocked: Henny de Ruiter
Jarenlang ging Henny de Ruiter door het leven als de machtigste bestuurder van Nederland, een kwalificatie die de publiciteitsschuwe conducteurszoon en mede-oprichter van het Republikeins Genootschap zelf verafschuwde. De Ruiter was onder meer president-commissaris bij Ahold, Vopak en Wolters Kluwer en commissaris bij Aegon, Corus, Heineken en Shell, waar hij lid van de groepsdirectie was. Na de boekhoudproblemen bij Ahold kwam De Ruiter zwaar onder vuur te liggen. Gevraagd naar het vinden van opvolgers voor Cees van der Hoeven, Kees Storm en Karel Vuursteen zei hij ooit in ELAN: "Je zou ze moeten kunnen klonen." Die tientallen keren in de pers gekloonde uitspraak moet hem achteraf ernstig berouwd hebben.
Machtigste vrouw: Linda Cook
De Amerikaanse Linda Cook volgt Neelie Kroes straks op als Nederlands machtigste vrouwelijke bestuurder. Cook werd dit voorjaar benoemd tot lid van de groepsdirectie van Shell. Een omstreden benoeming, omdat de voormalige ceo van Shell Canada de harde Angelsaksische managementstijl belichaamt, waar Shell na de reservekwestie nu juist vanaf moet. Cook bekleedt verder een prestigieus commissariaat bij vliegtuigbouwer Boeing en staat zeventiende op de lijst van de vijftig machtigste vrouwen van het blad Fortune.
Wie heeft de meeste?
Acht commissarissen in de top-100 overschrijden het maximaal toegestane commissariaten volgens de code-Tabaksblat.*
CommissarisAantalTeveel
Aad Jacobs83
Joep Brentjens72
Kees Storm 72
Jan Michiel Hessels61
Paul van den Hoek61
Kees van Lede61
Maarten van Veen 61
Rob Zwartendijk6 1
Een aantal commissarissen heeft eerder dit jaar een toezichtfunctie afgestoten
CommissarisFunctie
Leo Berndsen Commissariaat Océ
Morris TabaksblatVoorzitterschap RvC Aegon (per 2005)
Kees van LedeCommissariaat Scania
Jan Michiel Hessels Commissariaat Laurus
*De code-Tabaksblat maximeert het aantal commissariaten bij Nederlandse beursgenoteerde ondernemingen op vijf, waarbij een president-commissariaat dubbel telt. De maximering gaat dus niet op voor toezichtfuncties bij niet-beursgenoteerde bedrijven en bij buitenlandse concerns.
Wie is de machtigste vrouwelijke commissaris?
Aantal vrouwelijke commissarissen
200419981986
655
Top 5 vrouwelijke commissarissen
1Neelie Kroes (nr. 20)*
2Linda Cook (nr. 41)
3Trude Maas (nr. 46)
4Dien de Boer-Kruyt (nr. 63)
5Marike van Lier Lels (nr. 65)
*Neelie Kroes is evenals vorig jaar de machtigste vrouwelijke commissaris van Nederland. Kroes wordt per 1 november echter benoemd tot Europees Commissaris Mededinging en zal om die reden al haar commissariaten en bestuursfuncties opgeven. Linda Cook, cfo van Shell en commissairs bij Intergen en Boeing zal dan de positie van machtigste vrouwelijke commissaris innemen.
Hoe oud zijn de topjongens?
200419981986
Gemiddelde leeftijd top 100616160
Gemiddelde leeftijd top 30636363
De jongste commissarissen
Marcel Smits (43)Annemieke Roobeek (46)
Marike van Lier Lels (45)Martijn van der Vorm (46)
Linda Cook (46)Peter Voser (46)
De oudste commissarissen
Harry Langman (73)
Floris Maljers (71)
Harry Pennings (70)
Welke opleiding hebben commissarissen?
Het Nederlandse bedrijfsleven wordt bijna exclusief geleid door academici. In 1986 telde de top-100 nog vier commissarissen met alleen lagere school en vijf met alleen middelbare school. Anno 2004 is dat ondenkbaar. Economie is nog steeds de populairste studie, gevolgd door rechten, bètastudies en - in opkomst - bedrijfskunde. De Erasmus Universiteit Rotterdam levert nog steeds de meeste (latere) commissarissen af, gevolgd door de TU Delft, de Universiteit van Amsterdam en de Rijksuniversiteit Leiden. Het minst populair bij commissarissen in spe is de Vrije Universiteit.
Ook buitenlandse opleidingsinstituten zijn populair: één op de tien commissarissen volgde een opleiding in het buitenland. Hoewel het onderwijs (en ook het commissariaat) sinds de jaren zestig een stuk minder elitair geworden is, is nog steeds tachtig procent van de commissarissen lid van het studentencorps geweest.
Welke bijbaantjes hebben commissarissen nog meer?
Sector20041998
Wetenschap38%25%
Cultuur26%10%
Gezondheidszorg21%20%
Overheid18%17%
Overig36%28%
Top-3 commissarissen met de meeste bijbaantjes
Elco Brinkman8
Ewald Kist en Godfried van der Lugt, ex aequo7
Jan Kalff6