TRENDS
Wetenschap
Roken, politieke voorkeur: steeds meer menselijk gedrag blijkt erfelijk bepaald (maar dan..)
2008/10/08 in FD p.8 door Marjolein van Rotterdam
Steeds meer menselijke eigenschappen blijken erfelijk bepaald. Roken, allergieën, overgewicht, smetvrees, verslavingen, lastig zijn, gelukkig zijn, en zelfs politieke voorkeur zijn erfelijk. Geen van alle voor de volle 100 procent, maar erfelijk zijn ze. Dat was altijd al zo, alleen wisten we dat nog niet. Dat dat veranderd is, is vooral te danken aan tweelingenonderzoek. Nederland speelt hierin een belangrijke rol.
De afdeling Biologische Psychologie van de Vrije Universiteit richtte in 1987 het Nederlands Tweelingen Register op. In het NTR zijn meer dan 45.000 tweelingparen geregistreerd, waarvan een groot deel aan onderzoek meewerkt. (...)
Universitair hoofddocent Biologische Psychologie Gonneke Willemsen maakt dankbaar gebruik van het register. (...)
Nog een opvallende conclusie: opvoeding is een belangrijke omgevingsfactor, maar is zelden doorslaggevend voor menselijke eigenschappen. Het onderscheid tussen 'nature' en 'nurture' is daarmee verleden tijd. (...)
De ontdekkingen hebben de erfelijkheidswetenschap veranderd. Genetici waren decennialang bezig met de vraag: is deze eigenschap erfelijk? De volgende fase was het ontdekken aan welke genen ze konden worden toegeschreven. Dat bleek lastig. (...)
'Genetica blijkt telkens weer ingewikkelder te zijn dan we dachten', zegt Willemsen. 'En het ontwikkelt zich ook nog razendsnel. Waar we over vijf jaar staan is niet te voorspellen. Misschien lachen we dan om dit gesprek.'
Marjolein van Rotterdam is freelancejournalist. Over het tweelingenonderzoek aan de VU verscheen dit jaar: Dorret Boomsma (red.), 'Tweelingonderzoek. Wat meerlingen vertellen over de mens'. Zie ook www.tweelingenregister.org
Gengewassen niet meer te vermijden in voedsel
2008/09/12 in NRC p.15 door Hans van der Lugt
Genetisch veranderde soja was in de EU verboden, maar dook toch overal op, zelfs in biologisch veevoeder. Deze week besliste Brussel dat het mag worden ingevoerd.
(...)
Het vlak helt allang (embryoselectie)
2008/06/14 in VK p.K1 door Ben van Raaij en Broer Scholtens
Twee regeringspartijen buigen zich vandaag over de dilemma's van de embryoselectie. (...)
(...)
De roep in de politiek om de bescherming van het ongeboren leven is vooral hypocriet, zegt Leschot. 'In Nederland vinden jaarlijks tegenover 180 duizend geboortes 30 duizend abortussen plaats, driehonderd daarvan om genetische redenen. Over die driehonderd abortussen zijn we het blijkbaar ethisch oneens. Over die 29.700 andere abortussen niet.'
Ook Geraedts spreekt van selectieve verontwaardiging. 'Dat argument van de bescherming van het embryo wordt ook nooit gebruikt bij ivf of bij abortus na prenatale diagnostiek. Door het spiraaltje gaan elk jaar ook honderdduizenden embryo's verloren en daar hoor je niemand over. Het is de combinatie embryo's en genetica waardoor iedereen op tilt slaat. Maar wees dan wel consequent.'
(...)
Humaan geneticus Hans Galjaard over de grenzen aan de medische techniek
2008/06/07 in NRC p.43 door Hester van Santen
Hans Galjaard, humaan geneticus, vindt dat met uitbreiding van embryoselectie een grens wordt overschreden. Alle embryos dragen risico op een ziekte, dus: Wie hou je dan nog over?
Net als de ChristenUnie is geneticus Hans Galjaard tegen uitgebreidere embryoselectie. Maar hij is niet gelovig, en achter de christenen schaart hij zich ook niet. Voor hen begint het leven bij de bevruchting, en thats it. Alles wat je daarna doet, is fout. Het is heel categorisch en dogmatisch, en daar heb ik een hekel aan.
Hans Galjaard (73) is emeritus hoogleraar humane genetica. Hij kijkt met scepsis naar de uitbreiding van embryoselectie - zoals hij in het algemeen sceptisch kijkt naar nieuwe medische technologie. De toepassing ervan is niet tegen te houden, betoogt de hoogleraar, en dat is geen zegen. Financieel niet, en maatschappelijk niet. Zijn nieuwste boek, het duimendikke Gezondheid kent geen grenzen dat eind april verscheen, gaat daarover. In mijn boek zie je hoe de overheid worstelt om de kosten van voortplantingstechnologie te beheersen. Er is geen medische methode waartegen gezegd is: we doen het niet.
Galjaard is acht jaar met pensioen en een werkkamer aan het Erasmus Medisch Centrum, waar hij van 1968 tot 2001 afdelingshoofd was - eerst bij celbiologie, later bij klinische genetica - heeft hij sinds kort niet meer. Toch noemt De Telegraaf hem nog altijd het genetisch geweten van Nederland. En dat lijkt te kloppen. (...)
Hij is niet pertinent tegen selectie van embryos voor die ziekte. Als voor pre-implantatie-diagnostiek voor borstkanker zon maatschappelijk draagvlak is, dan moet dat misschien. (...)
De situatie is ironisch. Humaan genetici als Hans Galjaard zijn juist de wetenschappers die hebben gezorgd dat van kinderen met aangeboren afwijkingen zoals MPS bekend is wat er scheelt. De hielprik voor pasgeborenen test momenteel al op zeventien genetische ziektes. Daar kan vervolgens wat aan gedaan worden - maar het aantonen van de ziekte is wel veel simpeler dat het behandelen. Galjaard noemt het al decennia de kloof tussen diagnose en therapie. Vrij uitgebreid ben ik in mijn boek ingegaan over wat er allemaal voor nieuws is gevonden in het kankeronderzoek, over regulatie in de cel, DNA-herstel. En als je dan kijkt wat dat oplevert aan behandelingsmethodes: bijna niks.
(...)
Wilde zalm vist achter 't net
2008/02/16 in VK p.K1 door Marieke Aarden
(...)
Naast de ziekten wordt ook het ontsnappen van kweekzalm uit de kooien als een groot probleem gezien. In Noorwegen blijkt uit onderzoek uit 2003 dat een op de vier in het wild gevangen zalmen ontsnapt zijn uit een kweekbak, zegt Maren Esmark van het Noorse Wereld Natuur Fonds.
(...)
Maren Esmark vindt het een mythe dat viskweek het probate middel is tegen overbevissing, omdat daardoor veel minder wilde zalm gevangen hoeft te worden. 'Degenen die dat zeggen, weten niet dat voor elke kilo kweekzalm drie kilo wilde vis wordt gevangen. Dat gaat ten koste van sprot, ansjovis en haring waarmee onder meer kabeljauw zich voedt. Zo raakt een heel voedselweb in het ongerede.'
Prikken tegen de klippen op
2007/10/26 in NRC p.35 door Annet Mooij
Het kwetsbare menselijk lichaam kreeg een nieuw pantser door inentingen en antibiotica. Twee studies laten zien hoe er juist door dat succes weer gaten in het pantser vallen.
(...)
Bud vraagt nadrukkelijk aandacht voor het probleem van resistentie. Penicilline veroorzaakte een revolutie in de medische praktijk. Het wondermiddel schraagde zon beetje in zijn eentje het nieuwe gezag en aanzien van de medische beroepsgroep en ging, nadat de naoorlogse schaarste was verholpen, in ijltempo de wereld over. Het werd overal gebruikt en overal in grote hoeveelheden. Ook als het helemaal niet nodig was en ook door mensen die het halverwege de kuur verder voor gezien hielden. Door dit massale en onjuiste gebruik werd voor micro-organismen een omgeving geschapen waarin varianten die ongevoelig zijn voor penicilline en verwante middelen, geweldig in het voordeel zijn.
(...)
Het is van een treurige ironie. Naarmate door vaccinatieprogrammas de ziekterisicos verminderden, zijn de risicos van de vaccinatie zelf moeilijker te accepteren, waardoor die programmas onder vuur komen te liggen. Voor de antibiotica geldt iets vergelijkbaars: naarmate ze massaler worden gebruikt, wordt hun eigen ondergang bespoedigd. Zo dreigen onze beide bondgenoten het slachtoffer te worden van hun eigen succes.
Arthur Allen: Vaccine. The controversial story of medicines greatest lifesaver. Norton, 523 blz. euro 26,- Robert Bud: Penicillin. Triumph and tragedy. Oxford University Press, 330 blz. euro 51,-
Proeven 'genetische gewassen' gestaakt
2002/01/12 in NRC Handelsblad p.1, 2
(...) Omdat Advanta verreweg de grootste was op dit gebied, komt er daarmee nagenoeg een einde aan dit type onderzoek in Nederland. Volgens woordvoerder Cees Noome van Advanta is het een "economische beslissing". Het bedrijf schat dat er de komende vijf à tien jaar niets aan genetisch gemodificeerde landbouwproducten te verdienen valt in Europa. "De consument heeft hier in het algemeen geen enkele interesse voor genetisch gemanipuleerde producten. Dat blijkt ook uit de conclusies van de commissie-Terlouw deze week. (...) Advanta gaat overigens in de VS door met de ontwikkeling van een genetisch gemanipuleerde maïs. (...) Avebe verwacht, in tegenstelling tot Advanta, dat genetisch gemodificeerde landbouwproducten een commercieel succes kunnen worden, al is het "maatschappelijk klimaat", volgens Avebe-woordvoerder Harry Jasken, "niet erg gunstig". (...)
Pronk valt uit rol bij genvoedsel
2001/12/07 in NRC Handelsblad p. 3 door Harm van den Berg, René Moerland
(...) Als minister verdedigt hij het kabinetsbeleid dat er vrije keuze moet zijn voor de consument. (...) Het etiket op het product moet dat garanderen, vindt het kabinet. Deze week liet Pronk in de Kamer opeens merken dat hij eigenlijk niet gelooft in die vrije keuze. (...) "De consument beschikt niet meer over ggo-vrije producten.' (...) Of naar experts die dit najaar optraden voor de commissie-Terlouw, die een maatschappelijke discussie over 'eten en genen' organiseert. Zij legden uit dat 'kruisbesmetting' door de lucht moeilijk valt tegen te houden. Juist omdat absolute scheiding onmogelijk is, gaan de Europese grenswaarden uit van één procent vervuiling. (...)
Stamcel-gekte
2001/11/30 in de Volkskrant p. 7 door Ronald Plasterk
Deze week was het weer eens raak. Een Amerikaans bedrijf had een betrekkelijk kleine technische stap, nauwelijks ontdekking te noemen, met veel tamtam in de publiciteit gebracht. (...) Het gekke is dat er bij dit soort gelegenheden een merkwaardige coalitie van drie groepen ontstaat: onderzoekers die de implicaties van hun eigen werk graag overdrijven (in dit geval waarschijnlijk om commerciële redenen, soms is het gewoon ijdelheid), journalisten die graag een grote doorbraak vermelden, en vreemd genoeg ook de tegenstanders van vooruitgang op dit gebied. Die laatste groep hoort veel liever dat er bijna een mens is gekloneerd, want dan kan je tenminste dreigen met hel en verdoemenis. (...) De suggestie dat dankzij het stamcelonderzoek binnenkort Alzeheimer, Parkinson, MS en hartziekten beslist de wereld uit zullen zijn, is een onderschatting van de complexiteit van het menselijk lichaam. Belaagd door de orthodoxen uit christelijke en groene hoek komt een onderzoeker snel in de verleiding om de korte-termijn beloften van onderzoek te overdrijven. (...)
Starters in biotech zijn heren op leeftijd
2001/06/11 in Het Financieele Dagblad p.8
Startende ondernemers in de jongste loot aan de nieuwe economie, de biotechnologie, zijn in Nederland vooral heren op leeftijd. Dat blijkt uit een analyse van Biopartner. (...) Slechts 6% is vrouw, en dat is vergeleken met alle andere sectoren van de economie laag. Op het totaal van alle Nederlandse ondernemers is 27% vrouw. De leeftijd van (startende) ondernemers is vergeleken met andere sectoren hoog. De gemiddelde leeftijd van starters in de biotechnologie ligt iets boven de 45 jaar. (...)
Genvoedsel smaakt consument niet beter
2001/03/06 in de Volkskrant p.3 door Mac van Dinther
(...) 'Tot nu toe niet', zegt F. van Dam van de Stichting Consument en Biotechnologie. 'De hele kwestie van genetisch gemanipuleerd voedsel is vooral een producentenbelang. Als consument heb je er nog niets aan.' Dat klopt, zegt professor K. van Woerkum, hoogleraar communicatie- en innovatiestudies aan Wageningen Universiteit. 'Het wordt gepresenteerd als een van de opzienbarendste ontwikkelingen van de nieuwe eeuw. Maar de consument schiet er niets mee op.' Is het dan gek, zegt S. Louw van de Consumentenbond, dat de consument het zekere voor het onzekere neemt en genvoedsel links laat liggen? (...) Maar de introductie van genvoedsel waar de consument direct profijt van heeft, laat nog zeker vijf tot tien jaar op zich wachten. 'Een stommiteit', vindt hoogleraar Van Woerkum. 'Als je een nieuwe techniek ontwikkelt, moet je de context mee ontwikkelen. Je moet de mensen erbij betrekken. Dit is een typische techneutenfout.' Je zou nog kunnen denken dat de prijs daalt door efficiëntere productie, zegt Louw van de Consumentenbond. Maar als dat al zo is, dan voelt de consument daar niets van. 'De prijzen zijn aantoonbaar niet omlaag gegaan.' Het grootste belang van de genentechnologie zit bij de genenbedrijven zelf, aldus Van Dam. (...)
Biotech durft door publieke opinie niet te investeren
2001/02/20 in de Volkskrant p.1
Het voortbestaan van veel bedrijven in de biotechnologie is in gevaar, doordat ze uit angst voor de publieke opinie geen nieuwe vindingen op de markt durven te brengen. Dit scheelt honderden miljoenen guldens aan inkomsten. (...) C. Noome van Advanta/VanderHave. (...) Ook moderne zaadveredelaars als Aventis, Monsanto, Syngenta en Avebe hebben nieuwe vindingen op de plank liggen die ze niet durven introduceren. (...) Onder druk van de publieke opinie weigeren boeren echter de goedkopere en milieuvriendelijker geproduceerde maïs. (...) Volgens Noome heeft de biotech-industrie onderschat hoe 'moeilijk en belangrijk' het is de consument goed voor te lichten over allerlei aspecten van transgene landbouwgewassen. (...)
Wessanen kiest voor gezondheid
2000/10/17 in NRC Handelsblad p.15
Voedingsbedrijf Wessanen gaat al zijn zuivelbedrijven verkopen en zich toeleggen op de distributie van biologische, voedingssupplementen (vitaminen) en delicatessen. (...)
Nederlanders positief over gentechnologie
2000/09/01 in de Volkskrant p.1
Nederlanders staan van alle Europeanen het positiefst tegenover agrarische biotechnologie. Slechts 25 procent van de bevolking wijst dit af. In Griekenland is 81 procent tegen genetisch gemanipuleerde landbouwgewassen. Ook in de ons omringende landen wordt veel afwijzender gereageerd. Zo is 53 procent van de Belgen, 53 procent van de Britten en 51 procent van de Duitsers tegen transgene planten op de akker. (...) Verder valt op dat de vermeende zeer positieve houding van de bevolking van de Verenigde Staten ten aanzien van genetisch onderzoek goeddeels op een mythe berust. Eenderde van de Amerikaanse respondenten gaf aan vooral nadelen van gentechnologie te verwachten. Europeanen zijn minder positief dan Amerikanen, maar bij de acceptatie speelt een grote rol op welke manier gentechnologie wordt toegepast. Genetisch testen in de gezondheidszorg worden bijvoorbeeld positief beoordeeld. (...) Het klonen van dieren voor medische toepassingen wordt opvallend genoeg wel afgewezen. In het oog springt ook een scherpe teruggang in de populariteit van transgene landbouw en voedingsmiddelen (...)
Rabobank eerste bank met gedragscode gentech
2000/08/26 in de Volkskrant p.2
De Rabobank wil geen bedrijven meer financieren die genetisch gemanipuleerd materiaal van mensen of dieren gebruiken. Uitzondering op die regel is mogelijk als de risico's aanvaardbaar zijn en er een groot maatschappelijk draagvlak voor bestaat. (...)
De ov-chipkaart: goed genoeg is beter dan perfect
2008/02/16 in NRC p.24 door Johan Schaberg
(...)
Ik heb ooit een eenvoudige formule geleerd die aangeeft hoeveel geld je moet uitgeven om een kwaliteitsprobleem te voorkomen. Het voorkomen van de eerste fout is niet duur. De tweede kost al meer, enzovoort. Zodra het voorkomen meer kost dan de schade die de volgende fout oplevert, moet je ophouden met verbeteren. In dit geval betekent het dat er ergens een punt is waar we aanvaarden dat er een paar honderd of misschien wel duizend uitvreters en parasieten gratis met bus en trein reizen. (...)
(...)
Wapens tegen (vele) ICT-rampen
2008/01/18 in FD p.15 door Richard Smit
Automatiseringsprojecten staan in een kwade reuk. Ze worden te laat opgeleverd, pakken te duur uit en voldoen niet aan de eisen van gebruikers. Voor Nederland geldt dat slechts 4% van alle ICT-projecten op tijd wordt opgeleverd. Ons land is daarmee een van de slechtst scorende landen van Europa. Ter vergelijking: in Zweden is dat 44%.
Organisaties lopen er niet mee te koop, maar uit onderzoek dat Hewlett-Packard wereldwijd liet doen onder 1125 ICT-managers blijkt dat in de helft van de organisaties meer dan 25% van de ICT-projecten te laat wordt opgeleverd. Met als vervelend gevolg vertraging in productlanceringen en kostenbesparingen en verlaging van vooraf geschatte opbrengsten.
Van de bedrijven die hun projecten wisten te versnellen heeft twee derde de afgelopen twee jaar meer dan een kwart winstgroei geboekt. De snelheid waarin ICT-projecten worden afgerond is een kritieke factor geworden in de wereldwijde concurrentiestrijd. In de jammerverhalen die de pers halen blijft meestal onderbelicht dat de slechte implementatie van projecten de bedrijfsresultaten schaadt. Toch heeft volgens de meeste organisaties (wereldwijd 57%, in Nederland 64%) slechts de helft of minder van de ICT-projecten een direct positief resultaat.
(...)
Hoe men een OV-chip bijna kraakt
2008/01/12 in VK p.K5 door Michael Persson
(...)
Maar is de kaart daadwerkelijk gekraakt? Ofwel: is de informatie op de chip te manipuleren? Ofwel: kan een beetje computerkraker zijn OV-chipkaart, de digitale portemonnee voor het openbaar vervoer, straks onbeperkt opladen zonder te betalen?
Zover is het nog niet. Hoewel promovendus Karsten Nohl van de universiteit van Virginia en zijn lang- en roodharige kompaan Henryk Plötz in hun presentatie op het jaarlijkse congres van de Chaos Computer Club meermaals suggereerden dat ze de code op de chip volledig hebben gebroken, hebben ze daarvan nog geen bewijs geleverd. Voor Paul de Bot van NXP reden om de aanval te relativeren: 'Ze zijn zeker niet bij de kern van de chip gekomen', zegt hij.
(...)
Nog niet, maar het is een kwestie van tijd voor de hele chip is gekraakt, zegt Melanie Rieback van de Vrije Universiteit in Amsterdam, die twee jaar geleden zelf een RFID kraakte om aan te tonen dat de uitleesapparatuur met een virus kan worden geïnfecteerd.
Zij wijst erop dat de sleutel van de Mifare bestaat uit slechts 48 bits. Deze 48 nullen en enen geven weliswaar 280 biljoen mogelijkheden, maar dat is niet meer genoeg. 'De sleutel is met brute force te kraken', zegt zij. 'Als je er vaak genoeg iets in stopt en kijkt wat eruit komt kun je de patronen herkennen.'
Steden als Madrid en Sydney gebruiken daarom voor hun metro een nieuwe versie van de Mifare, met een sleutel van 192 bits. Dat helpt, zegt Bart Jacobs, hoogleraar computerveiligheid in Nijmegen en Eindhoven. 'Het zijn uiteindelijk economische en politieke afwegingen geweest die ertoe hebben geleid dat wij het weer zo goedkoop mogelijk proberen te doen.'
Technologische achteruitgang
2007/08/21 in FD p.6 door Bert van Dijk
(...)
Het succes van de compact disc als katalysator voor de ontwikkeling van digitale muziek betekende ook de start van een interessant en onverwacht fenomeen: consumenten verkiezen een lagere prijs, meer gemak en eenvoud boven een hogere geluidskwaliteit.
De muziek die marktleider Apple digitaal verkoopt, klinkt hoorbaar minder dan de muziek die een compact disc voortbrengt. En de kwaliteit daarvan is volgens de echte audiofiel weer minder dan de ouderwetse analoge langspeelplaat van vinyl.
(...) Hetzelfde fenomeen is terug te vinden in de fotografie, waar consumenten genoegen nemen met mindere kwaliteit dan wat een technologiegeneratie eerder mogelijk was. Internetbellers kiezen eveneens voor een lagere prijs en niet voor een betere kwaliteit vergeleken met wat de koperlijn kan produceren. Lcd-schermen leggen het qua beeldkwaliteit nog steeds af tegen de traditionele beeldbuis. Toch is er bijna geen ouderwetse beeldbuistelevisie meer te koop. Plat wint het van kwaliteit.
(...) Waarschijnlijk al binnen tien jaar is de gloeilamp rijp voor het museum en wordt het vervangen door een digitale led-lamp. Milieuvriendelijker, veelzijdiger en duurzamer.
(...) Alle tijd dus om na de digitale revolutie nu ook aan kwaliteitsverbetering te gaan werken.
De computer als nieuwe tijdmachine
2004/07/31 in NRC Handelsblad p.7 door Jos de Mul
(...) In de Westerse cultuur heeft de uit de oudheid stammende cyclische opvatting van de geschiedenis onder invloed van de christelijke heilsgeschiedenis al vroeg plaatsgemaakt voor de opvatting dat de geschiedenis zich volgens een onomkeerbare rechtlijnige beweging voltrekt. Wat de negentiende eeuw echter onderscheidt van de voorafgaande eeuwen, is dat het begrip 'geschiedenis' in die eeuw tot de fundamentele ontologische categorie wordt, (...) Voor het moderne bewustzijn kan de werkelijkheid slechts worden begrepen vanuit haar historische ontwikkeling en is er geen plaats voor welke referentie dan ook naar buiten- of bovenhistorische werkelijkheid. (...) Het historisch besef is een betrekkelijk recent fenomeen en het is de vraag of het de eenentwintigste eeuw zal overleven. In de kunsten en in de wetenschappen, en in toenemende mate ook in het alledaagse leven, ontwikkelt zich een ander type ervaring dat zou kunnen worden aangeduid als posthistorisch. De motor van die ontwikkeling is de postmoderne tijdmachine die we kennen onder de naam computer. (...) Tegenwoordig wordt zelfs het merendeel van de nieuwsfoto's digitaal bewerkt. (...) Abraham Maslow heeft ooit opgemerkt dat voor iemand die alleen een hamer heeft, alles eruitziet als een spijker. In een cultuur waarin de computer het belangrijkste instrument is, wordt de gehele wereld een database, waarvan de elementen naar believen kunnen worden gerecombineerd. (...) Ook in de moleculaire genetica wordt hard gewerkt aan de deconstructie van de geschiedenis volgens dezelfde 'databank-ontologie'. Organismen worden opgevat als min of meer toevallige recombinaties van uit de genenpool afkomstige bouwstenen. Waar volgens de historische opvatting de evolutie het ontstaan en uitsterven van biologische soorten een onomkeerbaar historisch proces is, daar beschouwt het posthistorische bewustzijn de feitelijke evolutie als slechts één van de ontelbare mogelijke configuraties van de genenpool. Een configuratie waaraan we bovendien dankzij genetische manipulatie niet langer gebonden zijn. (...) Voor Hegel en een hedendaagse navolger als Fukuyama slaat 'het einde van de geschiedenis' op de voltooiing van een historisch proces, waarna geen betekenisvolle gebeurtenissen meer plaatshebben. Fukuyama interpreteerde op die manier de wereldwijde dominantie van het politiek-economische liberalisme na de val van de Muur. Na de ineenstorting van de wereldorde van de familie Bush weten we dat dit een nogal naïeve wensgedachte is. (...)
Ict-fiasco's: het is nog erger dan we dachten
2004/07/19 in Het Financieele Dagblad p.6 door Nico Beenker
Laurus, Vopak, Iduna, Zorgpas, CWIntake: een kritische blik op het modelcontract van de overheid en dat van de ict-branche is nodig. U overweegt een ict-project? Dan loopt u vijftig procent kans dat het verkeerd uitpakt. Het u meer projecten lopen? Een op de zes kunt u afschrijven: weggegooid geld. Er wordt veel leergeld betaald. In Nederland bijna 8 miljard euro, op jaarbasis. (...) Wanneer we meer in detail naar falende ict-projecten kijken, blijken steeds dezelfde vijf aspecten een rol te spelen. Dit zijn communicatie, perceptie, 'fit' tussen leverancier en opdrachtgever, de samenwerkingsvorm, en commerciële dynamiek. (...) bijvoorbeeld het bewust onbesproken laten van relevante zaken om de opdracht veilig te stellen. (...)
Dit is alleen nog maar het begin
2004/03/13 in NRC Handelsblad p.13 door Walter Laqueur
De aanslag, donderdag in Spanje, is de bloedigste terreuractie ooit in Europa. Toch is het waarschijnlijk maar een voorbode van het tijdperk van het megaterrorisme dat er aan komt. Niet dat er iedere week ergens ter wereld vergelijkbare (of nog verwoestender) aanslagen gepleegd zullen worden, maar het betekent wel dat voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid een klein groepje mensen over een enorme vernietigingskracht beschikt en in staat is schade te veroorzaken zoals we nog nooit hebben gezien. En juist omdat ze met weinigen zijn, blijkt het moeilijk te verhinderen dat ze aanslagen plegen. (...) Vorige week was er in Potsdam een belangrijk congres van politieke filosofen. De grote meerderheid kwam tot de conclusie dat niet het terrorisme het gevaar is, maar de strijd tegen het terrorisme. Want, zoals een Zuid-Afrikaanse schrijver zei, wie weet wat terrorisme is? Noemde het voormalige bewind in Zuid-Afrika de communisten niet terroristen? (...) Dat is de huidige situatie: de groeiende discrepantie tussen de angsten van terrorisme-deskundigen en regeringen, en, aan de andere kant, het misplaatste optimisme van verdedigers van mensenrechten die klagen over misstanden. (...)
'Techniek wordt consument te complex'
2004/01/12 in Het Finacieele Dagblad p.7 en 9
Fabrikanten van consumentenelektronica moeten minder complexe apparaten maken, zegt Philips-topman Gerard Kleisterlee. Anders laat de consument ze links liggen. (...) 'De belofte van de digitale revolutie die onze levens gemakkelijker, eenvoudiger en beter zal maken, wordt niet waargemaakt, integendeel. In veel gevallen heeft het ons leven alleen maar gecompliceerder gemaakt. (...) 'Als een product een handleiding nodig heeft, is het misschien al te complex. (...)
De permanente guerrillastrijd tegen spam
2002/09/19 in de Volkskrant p.20 door Peter van Ammelrooy
(...) Spam - ongevraagde e-mail - verstopt internet, waarschuwen telecomconcerns, kabelaars en providers. Als de vervuiling in dit tempo doorzet, behoort straks elk tweede bericht tot junkmail. (...) Om van een verzendlijst te komen is meer nodig. In die categorie passen populaire hulpmiddelen als MailWasher en ePrompter. (...) Ook als de spammer de terugkerende e-mail niet meer ziet, zetten de 'bounces' - zoals onbezorgbare e-mail heet - zijn provider wellicht aan tot maatregelen. Zeker als die zijn eigen netwerk ziet onderlopen. Een groot aantal providers voert op eigen houtje al een permanente guerrilla tegen spam. Ze beschikken over zwarte lijsten met bedrijven die verantwoordelijk worden geacht voor ongevraagde e-mail. Een van de bekendste schandpalen is de Realtime Blackhole List, een sterk staaltje zelfregulering door de internet-gemeenschap. (...) Het beheer berust bij het Mail Abuse Prevention System (MAPS), een door marketingbureaus gehate non-profit-club in Californië. (...) Vorige week maakten Amerikaanse onderzoekers bekend dat de pijpleidingen meer dan door spam verstopt raken door bonafide junkmail. Dat zijn de kettingbrieven, grappen en filmpjes die gebruikers naar elkaar sturen. (...)
Alleen van ons
2000/12/16 in FEM p.28-29 door Nart Wielaard
(...) In de Verenigde Staten zijn softwarepatenten al tientallen jaren heel gewoon. In Europa kan totnogtoe geen patent op software worden verkregen. En dat moet vooral zo blijven, menen de tegenstanders. Ze verwijzen daarbij naar de uitwassen in het Amerikaanse patentenoerwoud. De afgelopen jaren worden de autoriteiten overstelpt met aanvragen voor patenten op business methods (...) Is het erg als dat gebeurt? Zeker wel. Als octrooien op business methods gebruikelijk worden in Europa, bestaat het gevaar dat generieke octrooien de innovatie in het bedrijfsleven afremmen. (...) een ontdekking in de medische wetenschap heeft vaak meer dan tien jaar nodig voordat er een heus commercieel product in de apotheek ligt. Wie een stuk software ontwikkelt, kan daar een week later zo mee aan de slag. (...)
De onhoudbare mythen van de ICT-revolutie
2000/10/03 in NRC Handelsblad p.16 door Ferry Versteeg
(...) Dat doen ook de door mensen over lange perioden opgebouwde sociale structuren. Die laten zich zelfs niet door internet en world wide web zomaar opzijschuiven. (...) Als een van de spectaculairste miskleunen wat betreft het technologisch geïnspireerde 'eind-isme' noemen de auteurs de voorspelling dat papier in het digitale tijdperk op z'n retour is. Al in 1975 voorspelde Business Week 'het papierloze kantoor' (...) Werd er in 1975 per kantoorbediende nog vijftig kilo papier per jaar geconsumeerd, nu meer dan het dubbele. Sterker nog, de hoeveelheid papier die door kantoren wordt geconsumeerd groeide dertig procent sneller dan de voor algemeen gebruik bestemde hoeveelheid. (...) Ook het einde van 'de grote onderneming' is volop voorspeld als een van de onvermijdelijke gevolgen van de ICT-revolutie. (...) Maar sindsdien kromp GM en ging Microsoft steeds meer lijken op een reus. (...) Toch blijft de vraag naar kantoorruimte onveranderlijk groot. Futurist Alvin Toffler mocht dan in 1980 voorspellen dat in 2000 66 procent van de Amerikanen vanuit het eigen huis zou werken, in werkelijkheid is dat amper zes procent. Waarom? De sociale aspecten van het werk blijven belangrijker dan vermoed, evenals het grotere leervermogen van mensen binnen de groep en de onmisbaarheid van direct oogcontact, niet in de laatste plaats voor het management. (...) Als de exclusieve taak van de doorsnee middenmanagers inderdaad het doorgeven van informatie is, zou de ICT hen kunnen verdringen, wat een plattere organisatie oplevert, aldus de auteurs. Kennelijk vervult het middenmanagement meer taken. Dat valt althans af te leiden uit opgaven van het Amerikaanse Bureau of Labor Statistics. Die geven aan dat het percentage managers in de nationale arbeidskracht gestaag is gestegen. (...)
Boerka's zijn modern (globalisering al eeuwen oud)
2008/11/21 in NRC p.C4 door Kester Freriks
Christopher Bayly houdt huizingalezing 2008
Volgens de Britse historicus Christopher Bayly is de globalisering al eeuwen aan de gang. Anders dan veel vakgenoten vindt hij dat de wereldgeschiedenis wordt bepaald door overeenkomsten, en niet door contrasten.
(...)
Collega's kritiseren boek van Fasseur (oncontroleerbaar)
2008/11/12 in NRC p.1
Gezaghebbende onderzoekers van de geschiedenis van het koningshuis hebben forse kritiek op het gisteren verschenen boek Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk, 1936-1956 van historicus Cees Fasseur.
De onderzoekers Gerard Aalders, Hans Daalder en Lambert Giebels hebben niet alleen inhoudelijke kritiek, maar maken ook bezwaar tegen het feit dat de bronnen die Fasseur voor zijn onderzoek heeft gebruikt, niet door anderen te controleren zijn.
Aalders en Daalder vinden dat Fasseur te weinig oog heeft voor de kwalijke rol van prins Bernhard in de affaire rond gebedsgenezeres Greet Hofmans. Volgens Giebels laat Fasseur de politieke kant van de zaak onderbelicht.
Hans Daalder, auteur van het in 2006 verschenen Drees en Soestdijk. De zaak-Hofmans en andere crises, zet vraagtekens bij de conclusie van Fasseur dat prins Bernhard het gelijk aan zijn kant had. Fasseur stelt het voor alsof Bernhard niet anders kon dan de publiciteit opzoeken. Maar was de situatie, staatsrechtelijk gezien, in 1956 echt zo ernstig?
NIOD-onderzoeker Gerard Aalders, die ooit Bernhards lidmaatschap van de nazipartij NSDAP onthulde, vindt dat Fasseur te weinig aandacht schenkt aan de persoonlijke beweegredenen van de prins om het conflict te laten escaleren door erover te lekken naar de pers.
Bij eerste lezing lijkt het een evenwichtig geschreven boek, zegt Aalders, maar als je het laat bezinken, kom je tot de conclusie dat eigenlijk alle problemen op Juliana worden afgewenteld. Dat is onterecht. Bernhard was dol op status en macht. Die wilde hij ten koste van alles behouden. Daar gebruikte hij al zijn charmes voor, maar hij was ook bereid te liegen.
(...)
(...)
Aalders concludeert dat Fasseur ook inzage heeft gehad in stukken die niet in het Koninklijk Huis Archief lagen opgeslagen, maar bij het ministerie van Algemene Zaken. Ik heb met een beroep op de Wet openbaarheid bestuur inzage in die papieren gevraagd, maar niet gekregen. En Fasseur kan daar zo naar binnen wandelen. Kennelijk doet een telefoontje van de majesteit wonderen. Ik heb een hoge pet op van Fasseur als historicus en heb ook geen reden om aan te nemen dat hij op een onjuiste manier selectief is geweest in het gebruik van zijn bronnen. Maar ik zou dat toch graag zelf controleren.
(...)
De aidsepidemie in (en buiten) Afrika is (half) bedrog. Velen verdienen er hun brood mee
2008/09/13 in NRC p.4 door Dr. Christian Fiala
Om te beginnen heeft UNAIDS vorig jaar december toegegeven dat deze VN-organisatie het aantal met hiv-besmette mensen in de wereld, op een geraamd totaal van veertig miljoen, met maar liefst zeven miljoen heeft overschat. Deze opmerkelijke bekentenis kwam nadat UNAIDS de te hoge cijfers jarenlang met veel succes had gebruikt om fondsen te werven.
Maar volgens de arts James Chin - de man die vroeger bij UNAIDS juist voor deze gegevens verantwoordelijk was - is de overschatting in werkelijkheid meer dan tweemaal zo hoog: vijftien miljoen.
Chin heeft iets van zijn kennis als insider publiek gemaakt in een nieuw boek met de veelzeggende titel The aids pandemic. Daarin onthult hij dat er in Europa en Noord-Amerika nooit een aidsepidemie is verwacht. Hij zet ook uiteen hoe de opgeklopte cijfers werden gebruikt om de bevolking angst aan te jagen en grotere budgets te claimen.
De volgende onthulling kwam in mei van het goed aangeschreven British Medical Journal. Auteur Roger England verklaart hierin: Het is geen ketterij meer om erop te wijzen dat er in verhouding tot andere behoeften veel te veel wordt gespendeerd aan hiv, en dat dit de gezondheidszorg schaadt.
(...)
Plasterk lang niet de machtigste
2008/09/01 in VK p.3 door Bart Dirks
(...) Bij een rondvraag die de academische website ScienceGuide.nl vandaag publiceert en waarin werd gevraagd wie men de invloedrijkste persoon in het hoger onderwijs vindt, bungelt de PvdA'er onderaan de toptien.(...)
Op één staat Frans van Vught. De voormalige rector magnificus van de Universiteit Twente wordt de meeste invloed toegedicht, mede door zijn rol in een denktank van voorzitter Barroso van de Europese Commissie.
Op twee volgt Robbert Dijkgraaf, sinds mei president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. 'De nieuwe erudiete icoon', aldus een hbo-bestuurder. Op drie staat Karl Dittrich, voorzitter van de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie die de kwaliteit beoordeelt.
(...)
Monarchie is helemaal niet zo populair (als onderzoekers suggereren)
2008/08/06 in VK p.9 door Jack Jan Wirken
De onwil van de politiek om de monarchie ter discussie te stellen, berust op enquêtes van twijfelachtige kwaliteit, betoogt Jack Jan Wirken (...) 'Wilt u de monarchie behouden of wilt u de republiek?', een wijze van vragen die de uitkomst van 85 procent als onvermijdelijk gevolg heeft.
Dat een dergelijke vraagstelling automatisch tot een specifieke beantwoording leidt, die niet noodzakelijk de standaardinterpretatie rechtvaardigt, bleek een paar jaar geleden. In de TNS-enquête werd, na bovengenoemde vraag, aan de respondenten hun mening gevraagd over een voorkeur voor een gekozen dan wel een erfelijk staatshoofd. 63 procent gaf aan een gekozen staatshoofd de voorkeur. De kop boven de resultaten: '85 procent voorstander van de monarchie', had dus evengoed kunnen luiden: '63 procent voorstander van de republiek'.
In de laatste versie van de TNS/Nipo-vragenlijst is de vraag naar geboorte of verkiezing als meest wenselijke criterium voor de vervulling van de rol van staatshoofd komen te vervallen. (...)
(...) Jack Jan Wirken is voorzitter van het Nieuw Republikeins Genootschap
Een mooie theorie hoeft in de wetenschap niet meer
2008/07/24 in NRC p.1 door Ellen de Bruin
(...)
Want door de enorme hoeveelheden data die tegenwoordig kunnen worden opgeslagen en systematisch doorzocht, zal de wetenschapspraktijk zoals we die nu kennen volledig van karakter veranderen. Voor het toetsen van theorieën is dan geen plaats of noodzaak meer, betoogt de bekende Amerikaanse wetenschaps- en internetjournalist Chris Anderson in het jongste nummer van technologieblad Wired.
Anderson verwierf wereldwijde bekendheid met een eerdere cultuuromslag die hij weliswaar niet had voorspeld, maar wel als eerste beschreef. In zijn boek The Long Tail: Why the Future of Business is Selling Less of More (2006) legde hij uit dat veel commerciële ondernemingen zich niet langer louter hoeven te richten op de populairste producten in de markt: dankzij de dalende productie- en vervoerskosten kunnen ze soms meer geld verdienen met nicheproducten; zie de webboekhandel Amazon die ook heel veel minder gangbare boeken verkoopt. Het begrip Long Tail - als je alle verschillende producten in volgorde van hoogste omzet langs een horizontale as uitzet en de omzet op de verticale as, heeft die grafiek een lange staart - is inmiddels een gevleugelde term. De nieuwe ommezwaai die Anderson nu signaleert, lijkt minder bijval te krijgen, maar heeft wel al veel interessante reacties opgeroepen van bekende onderzoekers uit diverse wetenschappen, die volhouden dat theorievorming essentieel is voor de voortgang van de wetenschap.
Wat bedoelt Anderson dan? Wat onderzoekers tot nu toe altijd hebben gedaan, zegt hij, is: eerst een hypothese formuleren, een model hoe de wereld in elkaar zit, dat model vervolgens toetsen en het dan zonodig aanpassen of vervangen door een beter model. Maar dankzij moderne technieken bestaat tegenwoordig de mogelijkheid om een zo omvangrijke, voor een mens niet te bevatten hoeveelheid gegevens op te slaan (en dat gebeurt ook), dat een nieuwe benadering volgens Anderson gewenst is. Eerst zouden onderzoekers wiskundige analyses op de data moeten loslaten, meent hij, en daar vervolgens pas een passende context bij zoeken. Theorieën en modellen zijn dan niet meer nodig, en dat komt goed uit, want modellen kloppen toch per definitie niet; het zijn tenslotte benaderingen.
(...) Welkom in de Petabyte Age, zoals Anderson het noemt, het tijdperk van de petabytes (één petabyte is een miljoen gigabytes).
In de wetenschapsfilosofische internetcommunity The Edge (www.edge.org) hebben vooraanstaande wetenschappers al veel kritiek geuit op het idee dat er een heel nieuw soort wetenschap aan het ontstaan is. (...) Volgens technisch wetenschapper Daniel Hillis zal de beschikbaarheid van grote gegevensbestanden de wetenschappelijke methode niet principieel veranderen. Het is nu eenmaal niet interessant om alleen te weten dat iets werkt, terwijl je niet weet waarom, zegt computerwetenschapper Jaron Lanier. (...)
(Roken) Verboden hersenziek te zijn
2008/06/21 in VK p.K1 door Malou van Hintum
(...) In de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw leidde het streven naar raciale en lichamelijke zuiverheid tot de strengste antirookwetten ooit. Adverteren voor rookwaar werd verboden, evenals roken in openbare ruimten.
De fascisten waren ook de eersten die grote epidemiologische studies uitvoerden naar het verband tussen longkanker en roken, schrijft de aan Stanford University verbonden Amerikaanse wetenschapshistoricus Robert Proctor in zijn artikel 'The anti-tobacco campaign of the nazi's'. Hitler, ooit zelf een straffe roker, profileerde zich nadrukkelijk als geheelonthouder tegenover tabaksliefhebbers als Churchill, Stalin en Roosevelt. Ook Franco en Mussolini lieten rookwaar links liggen.
(...)
Huisman: 'Het risico op een hartinfarct voor niet-rokende mannen is 7 op 100.000, dat is 0,007 procent. Zwaar rokende mannen hebben jaarlijks een kans van 104 op 100.000 om vóór hun 65ste een hartinfarct te krijgen, dat is 0,104 procent. (...)
Huisman maakt nog een rekensommetje om wat hij 'de retoriek van de statistiek' noemt, te illustreren. 'Volgens EU-cijfers sterven er in Europa 80.000 mensen per jaar aan de gevolgen van meeroken. Afgezien van de vraag of je dat eigenlijk wel kunt meten, is dat marginaal: een kans van 0,016 procent.'
Dankzij de antirookcampagnes overschatten zowel rokers als niet-rokers de kans dat een roker aan zijn gewoonte overlijdt, schrijven de economen Wim Groot en Henriëtte Maassen van den Brink in hun studie 'De economische effecten van (on)gezond gedrag'.
(...)
Dus de nicotine in de sigaret maakt van rokers verslaafden? 'Het is ingewikkelder', zegt Reinout Wiers, bijzonder hoogleraar experimenteel psychologisch verslavingsonderzoek aan de Radboud Universiteit Nijmegen (gelegenheidsroker). 'Dat is ook logisch, want een nicotinepleisters-verslavingsprobleem hebben we niet. Pas in combinatie met andere stoffen, zoals acetaldehyde, is nicotine heel verslavend.
'Acetaldehyde zit niet alleen in sigarettenrook, maar is ook het afbraakproduct van alcohol. (...)
Medicijnen tegen roken, het is de definitieve bevestiging van roken als ziekte: deviant gedrag dat we, zo snel mogelijk, moeten isoleren en uitbannen. Een praktijk die perfect aansluit bij de huidige antirookmaatregelen, maar waar sociaal psycholoog Peter Cohen, tot voor kort directeur van het Centrum voor Drugsonderzoek (Universiteit van Amsterdam, ex-roker), zich hevig tegen verzet.
'Ik ben tegen het pathologiseren van de roker. Roken is ingewikkeld, sociaal aangestuurd gedrag dat we onszelf aanleren. Net zoals fietsen of viool spelen. De beoordelingen van ons gedrag zijn volkomen cultureel bepaald: dat we iets een afwijking of een verslaving noemen, is een kwestie van afspraken.'
(...)
Voor Cohen is er geen twijfel mogelijk: 'Eerst was het de duivel die ons parten speelde, toen waren het onze seksuele driften, en nu zijn het stofjes die ons verslaafd maken aan vanalles en nog wat. De duiveluitdrijvers van toen zijn de verslavingsuitdrijvers van nu. Wat dat betreft zijn de Middeleeuwen nog springlevend.'
Kabinet staat boek over zelfdoding toe
2008/05/17 in NRC p.3
(...)
Het boek Informatie over zorgvuldige levensbeëindiging, geschreven door de Haarlemse psychiater Boudewijn Chabot en vier andere specialisten, verscheen in maart. Het beschrijft twee methoden van zelfeuthanasie: bewust stoppen met eten en drinken en een overdosis medicijnen. Het boek is alleen via internet te koop.
(...)
Werkelijkheid (onkenbaar)
2008/05/10 in VK p.3 door Bert Wagendorp
(...)
De voormalige buitenlandcorrespondent Joris Luyendijk schreef twee jaar geleden het boek Het zijn net mensen. Daarin stelde hij de manipulatie van het nieuws aan de orde, de subjectiviteit ervan en de versimpelde versie van de werkelijkheid die wij als nieuwsconsumenten krijgen voorgeschoteld.
Het boek was een doorslaand succes en veel mensen die het hadden gelezen, verklaarden dat ze nu niks meer van het nieuws geloofden, aangezien dat toch altijd gemanipuleerd, subjectief en versimpeld was.
Niet die constatering verbaasde mij, maar wel het feit dat zij er daarvoor kennelijk van waren uitgegaan dat het nieuws niet gemanipuleerd en objectief was en dat in de nieuwsvoorziening altijd recht werd gedaan aan de oneindige gecompliceerdheid van de werkelijkheid.
(...)
Met zijn boek begaf Luyendijk zich op het terrein van perceptie, interpretatie en reproductie van de werkelijkheid. Kwesties waarover we ons al een eeuw of wat het hoofd breken en niet sinds Joris er een boek over schreef. Luyendijk stelde wezenlijke vragen, alleen niet zulke originele en niet zozeer over de journalistiek, als wel over de werkelijkheid en onze kennis ervan. Dingetjes waarover Plato al zat te piekeren.
(...)
Jokken kwakzalver steviger aangepakt
2008/04/11 in VK p.3 door Jeroen Trommelen, Ellen de Visser
Alternatieve genezers mogen illusies verkopen, zolang ze maar duidelijk maken dat het echt illusies zijn. Wie daar vaag over blijft of onwaarheid spreekt, overtreedt de wet en kan strafrechtelijk worden vervolgd. Met die uitspraak in de zaak-Millecam en het 'genezend medium' Jomanda heeft het Amsterdamse gerechtshof woensdag de lat voor alternatieve genezers in één klap een stuk hoger gelegd.
(...)
Rituele soortendans. Ecologen verklaren veranderingen in soorten uit toeval en chaos.
2008/02/16 in NRC p.39 door Marion de Boo
(...) Maar volgens Hubbell kan Darwins idee van fitness onmogelijk de enorme soortenrijkdom op aarde verklaren. (...)
Een religieus denker die ongelovig was
2008/01/03 in NRC p.7 door J. L. Heldring
(...) Sjestov (1866-1938) was een Russische filosoof, die eigenlijk Lev Isaakovitsj Sjvartzmann heette. In 1920 vertrok hij naar Parijs, waar hij filosofie doceerde en bekendheid verwierf.
(...) Sjestov was inderdaad een religieus denker, maar heeft van zichzelf gezegd: Ik heb geen geloof, maar ik weet dat dit een zwakheid van mij is. Ongelovigen kunnen en mogen wel degelijk over godsdienst schrijven - ook, zoals Sjestov, zonder erover te smalen. (...)
(...) De Mémoires uit het souterrain (ook in het Nederlands verschenen) is één protest tegen de onwankelbaarheid van het twee maal twee is vier, waarop de rede, de logica en de wetenschap zijn gebouwd. Wie zegt dat er geen andere logica, ja geen andere werkelijkheid mogelijk is? Ook Plato kende, zegt Sjestov, het souterrain, alleen noemde hij het de grot.
(...)
In dit souterrain, in die grot heerst de rede, die oordeelt zonder zelf aan een oordeel onderworpen te zijn, die geen enkel beginsel boven zich erkent.Ons worden dus wetten gedicteerd door de wetten zelf. Wij moeten slaafs gehoorzamen aan alles wat de rede voorschrijft. En dat is wat men vrijheid noemt! Aldus Sjestov.
(...)
Elite sluit weg naar boven voor meeste mensen af
2007/11/23 in VK p.11 door Thomas von der Dunk
Door de eigen taal te verloochenen en in te ruilen voor het Engels, heeft de elite zich geïsoleerd van de grote meerderheid van de bevolking, betoogt Thomas von der Dunk.
(...)
Frans was eeuwenlang de taal van de Europese elite, speciaal van de adel die de volkstaal verachtte, en zich in de loop van de 18de eeuw mentaal van de eigen bevolking had vervreemd. Niet toevallig verplaatsten vorsten hun hof van de hoofdstad naar buiten: van het Louvre naar Versailles, van Berlijn naar Potsdam, van Westminster naar Hampton Court. Voor Frederik de Grote sprak het vanzelf dat hij met zijn gelijken in het Frans converseerde; Duits reserveerde je voor het toebrullen van knechten en paarden. Bij de Oranjes was dat niet anders. Die desinteresse van de internationale elite voor de eigen geografische wortels heeft mede de bodem gelegd voor de snelle verbreiding van het revolutionaire gedachtengoed na 1789.
In Europa zien wij nu hetzelfde gebeuren, waarbij de positie van het Frans door het Engels is overgenomen. (...)
Juist in Nederland gaat die verloochening van de eigen taal door de elite het verst. In de directiekamers van geheel Nederlandse filialen van internationale ondernemingen rukt het Engels als voertaal op. Aan de universiteiten hetzelfde: de bibliotheekcatalogus van de TU Delft is er niet meer in het Nederlands, advertentieteksten voor academische functies worden vaak al standaard alleen in het Engels opgesteld, onderzoeksaanvragen moeten ook in het Engels worden ingediend (alsof een hoogleraar in Oxford geïnteresseerd zou zijn in een studie naar de verzuiling in Doetinchem-Oost), en bij steeds meer sollicitaties wordt geëist dat men in het Engels college moet kunnen geven.
(...)
De diplomademocratie kraakt
2007/11/09 in FD p.12 door Ariane Kleijwegt
Over de nadelen van het grenzeloze vertrouwen in de kunde van academici
De populariteit van Fortuyn, Verdonk en Wilders. Het massale nee tegen de Europese grondwet. De scheur in zowel de VVD als de PvdA. En misschien wel de krampachtige zoektocht naar innovatie en de toenemende aversie tegen de moderne manager. Ze zijn het gevolg van een almaar groeiende kloof tussen academici en niet-academici.
Sinds de jaren negentig hebben de hoogopgeleiden een bijna unaniem monopolie op besluitvorming in zowel het bedrijfsleven, het openbaar bestuur als de volksvertegenwoordiging. Was in 1998 al 88% van de honderd invloedrijkste commissarissen academisch geschoold, in 2004 was dat opgelopen naar 98%. In de publieke sector en de politiek is eenzelfde tendens gaande. (...)
Onderzoeker en publicist Jos van Hezewijk, bekend van zijn bureau Elite Group, spreekt zelfs van een nieuwe klassenstrijd. Volgens hem zijn bijna alle fricties in de moderne samenleving te verklaren mits je ze langs deze opleidingsmeetlat legt. Een strijd die zich vooral manifesteert tussen de academici en de niet-academici. Maar hoe erg is dat?
1. Verstikking
Verstikking van het midden- en kleinbedrijf is het grote gevaar dat het bedrijfsleven loopt. Volgens Van Hezewijk leidt het cultuurverschil tussen de laaggeschoolden uit het mkb en de academici uit het grootbedrijf tot frictie. 'Een fusie tussen VNO-NCW en MKB-Nederland heeft daardoor geen schijn van kans,' zegt hij. En dat terwijl innovatieve ideeën van oudsher uit de koker van het mkb komen. 'Er zijn ideeën genoeg. Maar kokervisie op de wetenschap maakt de innovatie kapot. Er vindt geen kennisoverdracht meer plaats. Dus moet je geen geld beschikbaar stellen voor nieuwe kennisinstituten maar het geld stoppen in het vinden van bestaande innovatie.'
2. Diplomademocratie
De moderne democratie is een diplomademocratie . Volgens bestuurskundige Mark Bovens zijn de laaggeschoolden de afgelopen decennia vrijwel volledig van het politieke toneel verdwenen. Ook in vertegenwoordigende organen en onder politieke bestuurders is hun aantal verwaarloosbaar. En dat terwijl iets meer dan 50% van de Nederlanders alleen lager of middelbaar voortgezet onderwijs heeft gevolgd (mulo, mavo, vmbo). Dus is de diplomademocratie geen representatieve democratie. Hoogopgeleiden hebben immers niet altijd dezelfde belangen als laagopgeleiden en dat leidt tot vertekening van politieke agenda's. Een voorbeeld van Bovens: 'De problemen met het studiehuis en de basisvorming in het vwo hebben veel eerder en veel meer aandacht gekregen dan de veel grotere problemen die het gevolg waren van de vorming van het vmbo.' Het feit op zich, dat laaggeschoolden zich via de uitersten van de politiek (Wilders, Verdonk, de SP) laten horen, ziet hij als een correctiemechanisme van de democratie, niet als een bedreiging ervan.
3. Diploma-inflatie
Sinds begin jaren zeventig is het aandeel van de bevolking met een hbo- of wo-diploma van 10% gestegen naar 20%. Van Hezewijk denkt dat de populariteit van de academische graad te verklaren is vanwege de toegang tot geld en status die het verschaft.'De verdiensten van de studietijd zijn vooral het opbouwen van een netwerk en het ontwikkelen van een verbale begaafdheid. Dat bevordert de machtspositie', zegt Hezewijk. Bovens constateert dat de groeiende populariteit van de academische graad de echte elites zal aanzetten zich via onderwijs in het buitenland te onderscheiden. Maar diploma-inflatie zorgt ook voor hernieuwde interesse in de intuïtie. Het idee dat alles te beredeneren en te rationaliseren is, is in veel managementliteratuur al op zijn retour. Sterker nog: boeken over instinct en apengedrag vinden gretig aftrek.
4. Intuïtie
Het boek The Wisdom of Crowds, dat na de publicatie in 2004 voor enig opzien zorgde, levert het wetenschappelijke bewijs dat groepjes experts doorgaans niet de beste beslissers zijn. De auteur van het boek, James Surowiecki, bewijst aan de hand van series wetenschappelijke voorbeelden dat de massa het bij veel beslissingen beter weet dan de experts. 'Onder de juiste omstandigheden', schrijft de auteur, die ook een vaste financiële column in de New Yorker heeft, 'zijn groepen opmerkelijk intelligent, en vaak slimmer dan de slimsten in hun midden.' Maar de kloof tussen academici en niet-academici lijkt ervoor te zorgen dat die wijsheid meer en meer wordt onderdrukt. Econometrist, doctor en managementadviseur Rudy van Stratum keerde om die reden de wetenschap de rug toe. 'Ik zag in wat ik deed geen enkele relevantie meer voor mijn omgeving. Toen ik het mijn vader niet meer kon uitleggen ben ik gestopt.' Van Stratum werkte jaren als econometrist en promovendus bij het Centraal Planbureau maar koos bewust voor een meer pragmatische aanpak bij het oplossen van problemen. (...)
Homo sapiens at al vroeg schaaldieren (modern gedrag, red.)
2007/10/18 in NRC p.9
Al 165.000 jaar geleden aten mensen schaaldieren, gebruikten ze rode oker als kleurstof en konden ze geavanceerde stenen mesjes maken. Dit blijkt uit archeologisch onderzoek in een grot in Zuid-Afrika. (...)
(...) Homo sapiens zou dus al vanaf zijn vroegste ontstaan in staat zijn tot modern gedrag (en dus een volledig grammaticale taal hebben). De nieuwe vondst is een steun in de rug voor deze laatste opvatting.
Het bodemloze gat achter je
2007/09/28 in NRC p.31 door Arnon Grunberg
Er loopt een rechtstreekse lijn van de verlichtingsadepten naar terreur, schreef Frans Kellendonk (De verhalen) twintig jaar geleden al.
(...)
"De oude banden werden verbroken, met het gevolg dat de mensen machteloze eenlingen werden: rijp, niet voor de vrijheid, maar voor de totalitaire staat." (...)
Concurrentie leidt tot excellentie
2007/07/05 in FD p.13 door Henriëtte Maassen van den Brink
Onze beste middelbare scholieren en afgestudeerden van hbo en universiteit weten minder dan vergelijkbare jongeren in andere Europese landen. Dit blijkt uit een vorige week gepubliceerde studie van het Centraal Planbureau. (...)
Dat wil niet zeggen dat Nederlandse studenten slechter zijn. Zij beschikken vaak over meer sociale vaardigheden, zijn communicatiever, kunnen zich beter presenteren en zijn meer gewend om samen te werken. Deze verschillen weerspiegelen de keuzes die tien tot vijftien jaar geleden in het Nederlandse middelbaar onderwijs zijn gemaakt: relatief minder nadruk op kennis en meer aandacht voor het aanleren van vaardigheden. (...) In het CPB-rapport wordt gesteld dat een hoog niveau van kennis belangrijk is voor de groei van de arbeidsproductiviteit. Toch is het verband tussen excellentie en productiviteit niet zo eenduidig als het lijkt. Zo scoren de meest excellente jongeren in de Verenigde Staten nog lager dan die in ons land. Toch was de groei van de arbeidsproductiviteit in de VS tussen 1995 en 2001 driemaal zo hoog als die in ons land.
Kennelijk is kennisexcellentie niet het enige dat telt. De Amerikaanse econoom William Lewis betoogt in zijn boek The Power of Productivity dat het bevorderen van concurrentie belangrijker is voor productiviteitsgroei dan kennis. (...)
Slimme studenten blijven relatief dom
2007/06/26 in VK p.3 door Gerard Reijn
Niet het vmbo is het probleem van het Nederlandse onderwijs, maar de universiteiten en hogescholen. Hoe hoger het opleidingniveau, hoe minder Nederlanders presteren. Dat blijkt uit een onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) dat maandag werd gepresenteerd aan minister Plasterk van Onderwijs.
(...)
Volgens directeur Coen Teulings van het CPB kantelt het onderzoek het beeld dat van het Nederlandse onderwijs bestaat. 'Iedereen denkt dat hét probleem in het Nederlandse onderwijs de hoge uitval in het vmbo is. Dat is dus niet zo. Met de laagopgeleiden gaat het zelfs vrijwel nergens in de wereld beter dan in Nederland. Slechts de laagopgeleide Finnen en Zuid-Koreanen zijn bijna even slim als de Nederlandse vmbo'ers.'
Teulings wees erop dat de diplomaloze uitval in het hoger onderwijs net zo groot is als die in het vmbo. 'Een enorme verkwisting.'
(...)
Altijd vertikaal blijven denken
2007/06/23 in VK p.K7 door Martijn van Calmthout
(...)
Dat stoort hem ook zo aan al die diepzinnige verhalen over de complexiteit van de dingen in dit universum, de subtiele verbanden, die zonder God niet te verklaren zouden zijn. Onzin, simpele regels kunnen tot oneindige complexiteit leiden. Dat weet iedereen. Simpel proces, ingewikkelde verschijnselen. Darwins evolutie, die eigenlijk de dimensie tijd toevoegt aan de biologische werkelijkheid.
En dus, wil hij maar zeggen, moet je naar het proces kijken. Niet alleen naar de verwarrende werkelijkheid. Welk proces speelt daaronder? De werkelijkheid geeft een brij in je hoofd. Een diep inzicht zuivert het brein. Geeft je het gevoel dichter bij de waarheid te komen.
(...)
Middelpunt Maar inderdaad, je kunt niet alles hebben. Snaartheoretici wilden één unieke oplossing van hun vergelijkingen, één heelal dat noodzakelijk is zoals het is. Dat blijken er misschien wel oneindig veel.
En eerlijk gezegd bevalt hem dat idee zelfs wel: weer een stap verder van het idee dat wij het middelpunt van de schepping zouden zijn. Alsof je niet heel wel kunt leven met het idee dat de mens volstrekt onbelangrijk is in het heelal. Hij wel. Prima zelfs.
(...)
Inmiddels weet prof.dr.ir. Sander Bais hoe het heelal werkt, van de oerknal tot Darwin. Tijd en ruimte. Geen God te bekennen.
Pluriformiteit doet pijn die we moeten leren verduren
2007/05/26 in VK p.B5 door Jos de Mul
(...)
In Tijd van onbehagen (2004) betoogt Ad Verbrugge zelfs dat de religie de kern van een gemeenschap is en dat een volk zijn bezieling en levenskracht verliest wanneer die heilige kern verdwijnt. (...)
Religieus fundamentalisme wordt ingeruild voor marktfundamentalisme. Verval van normen en waarden en nihilisme zijn het resultaat.
(...)
Er zijn goede redenen om de terugtrekking van de religie uit de publieke ruimte niet alleen maar te betreuren. De geschiedenis leert dat religies niet alleen een bron van sociale cohesie zijn, maar ook van grof geweld.
(...)
Bovendien hebben de monotheïstische godsdiensten en concurrerende stromingen daarbinnen in hun lange geschiedenis – van de kruistochten en de Europese godsdienstoorlogen tot aan de huidige burgeroorlog tussen soennieten en sjiieten in Irak – vele oorlogen tegen elkaar en zichzelf gevoerd. Dat is niet toevallig: het geloof in één God markeert ook het begin van het geloof in één waarheid en één moraal. Met het monotheïsme begint de geschiedenis van de religieuze intolerantie. (...)
De oplossing die ik bepleit, is Nederland om te vormen tot een 'polytieke staat', een verlicht polytheïstisch staatsbestel. De geschiedenis van Europa leert dat het polytheïsme een cruciale bijdrage heeft geleverd aan het ontstaan van de pluralistische democratische rechtsstaat. Het is niet toevallig dat de Atheense democratie in een polytheïstische cultuur tot ontwikkeling is gekomen. Polytheïsme bestaat in de scheiding van goddelijke machten en deze scheiding garandeert de mens individuele vrijheid en speelruimte.
Wie slechts één religieus of politiek verhaal mag delen, staat er slecht voor. Waar we de moderne totalitaire politieke en wereldbeschouwelijke ideologieën kunnen beschouwen als de seculiere gestalten van het intolerante monotheïsme, daar is de moderne trias politica en de pluralistische democratie de verlichte erfenis van het tolerante polytheïsme.
(...)
Men kan dit afwijzen als een koehandel in principes, maar dan miskent men dat compromissen sluiten de kern vormt van een democratische rechtsstaat. (...)
(...) Maar zolang niet aan het geweldsmonopolie van de staat wordt getornd, is dat te verkiezen boven een spierballenbeleid dat fundamentalisme uitlokt en – zoals dat gaat in tragedies – het tegengestelde bewerkstelligt van wat het nastreeft.
Wil de staat de loyaliteit van zijn burgers verwerven en behouden, dan is het noodzakelijk dat hij de pluriformiteit van religies en levensbeschouwingen daadwerkelijk erkent. Eén van de belangrijkste redenen dat het multiculturele en -religieuze Romeinse rijk gedurende vele eeuwen een grote mate van interne stabiliteit en economische en culturele voorspoed kende, was gelegen in de manier waarop de Romeinen met cultuur en godsdienst omgingen. Wanneer de ingelijfde volkeren de keizer erkenden en de daarbij behorende plichten vervulden, stond niet alleen het Romeinse staatburgerschap voor hen open, maar werden ook hun goden opgenomen in het Romeinse Pantheon.
(...)
Jos de Mul is hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam.
Het hellend vlak van euthanasie bestaat niet
2007/05/10 in NRC p.3 door Jannetje Koelewijn en Esther Rosenberg
(...)
Honderd jaar geleden gingen mensen bijna altijd slapend dood. Ze overleden aan tuberculose, longontsteking of een andere infectieziekte. Ze raakten in coma en gleden vanzelf weg. Dat veranderde in de jaren zeventig en tachtig, zegt medisch oncoloog Stans Verhagen van het UMC St. Radboud in Nijmegen. Mensen overleden niet meer aan infectieziekten - door antibiotica. Ze kregen wel steeds vaker kanker.
Sinds die tijd, zegt hij, is sterven een technisch probleem geworden. Mensen gaan niet meer zomaar dood. Ze lijden wel intens. (...)
Goddeloos Europa onder druk
2007/03/31 in FD p.1 door Ed Groot
Kapitalisme leidt niet vanzelf tot minder religie. Hoe lang blijft Europa een eenzaam eiland van ongeloof?
Het goddeloze Europa wordt een zendingsgebied voor vrome moslims en evangelische christenen. De nu nog seculiere Europese cultuur komt onder druk en Europa wordt een groeiend risico voor de internationale veiligheid.
Dit betoogde de Britse hoogleraar Scott M. Thomas deze week op een conferentie van de Society for International Development in Den Haag. Religie is wereldwijd bezig aan een ongekende opmars. Ook Europa ontkomt daar niet aan, of mensen dat nou leuk vinden of niet, is de boodschap van Thomas.
De wereldwijde heropleving van religie is vooral een verhaal over demografie. Algemeen bekend is dat veel islamitische landen een hoge bevolkingsgroei hebben. Minder bekend is dat ook de evangelische protestanten zich als een 'prairie fire' over de wereld verspreiden. Volgens data van Amerikaanse christelijke denktanks behoort inmiddels een kwart van de twee miljard christenen tot de evangelische stroming. Het grootste deel hiervan betreft 'pentecostals', in Nederland vaak behorend tot de Pinkstergemeente. Het gaat om evangelische christenen die zich opnieuw laten dopen en als herborenen hun leven in dienst stellen van hun religieuze overtuiging.
De 'pentecostals' begonnen hun opmars in Amerika (20 à 30 miljoen, afhankelijk van definitie), maar worden in aantal al ruim overtroffen door China, waar er 72 miljoen te vinden zijn. Het komt op in Afrika en zelfs in Nepal. In Latijns Amerika is de opmars zó sterk, dat sommige wetenschappers denken dat deze regio ooit overwegend protestants kan worden.
(...)
De Britse wetenschapper verwijst de oude secularisatietheorie, die zegt dat liberalisering en kapitalisme vanzelf leiden tot minder religie, resoluut naar de prullenmand. Religie is vooral in opmars in bevolkingsrijke gebieden met middeninkomens. En zo blijkt dat juist rijke Indiërs in Silicon Valley fundamentalistische hindoepartijen in India financieren.
Ten tweede staat de scheiding tussen kerk en staat onder druk. De moderne religie is niet individueel, maar publiek en politiek georiënteerd, over de landsgrenzen heen. (...)
Analyse: PvdA hangt als los zand aan elkaar
2007/03/30 in VK p.1 door Hans Wansink
(...) De Partij van de Arbeid houdt er een gespleten ziel op na. Zij wordt uit elkaar getrokken door een nieuwe breuklijn in de samenleving. Door de toenemende polarisatie tussen hoger en lager opgeleiden, tussen 'toekomstoptimisten' en 'toekomstpessimisten' is de partij van Wouter Bos in een spagaat terechtgekomen.
Kosmopolieten en liberalen vinden de PvdA te weinig modern en veranderingsgezind, terwijl de populisten van links en van rechts de sociaal-democraten juist neerzetten als een politieke klasse van hervormers die de gewone man verraadt.
Dit schrijven PvdA-wetenschappers Frans Becker en René Cuperus in het boek Verloren slag, dat vandaag verschijnt. In deze uitgave van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de Partij van de Arbeid, analyseren diverse auteurs de oorzaken van de op een na grootste verkiezingsnederlaag die de partij ooit heeft geleden.
(...)
De bliksem in het hoofd
2007/03/16 in NRC p.31 door Sjoerd de Jong
(...) Twee grote reducties hebben zich volgens Oudemans aan de wereld en ons voltrokken sinds de 17de eeuw. Eerst kwam de mechanische revolutie van de natuurwetenschappen, de mathesis universalis van Descartes en Galilei. Drie eeuwen later gevolgd en voltooid door de darwinistische van de nieuwe biologie.
Sindsdien staan we in een betekenishorizon die alles terugbrengt (reduceert) tot een proces van herhaling en replicatie. (...)
Wat Oudemans van hen onderscheidt, is zijn hardheid, zijn afscheid van het humanisme, en zijn bereidheid om ook zijn eigen woorden op het spel te zetten: deze denker spaart zichzelf niet. (...)
Vervolgens daagt dan het darwinistische besef dat taal geen instrument is van ons, de mens, maar een parasietenkolonie die zich in ons heeft gevestigd als vehikels voor replicatie: taal is primair die van het genoom. (...)
Oudemans neemt dat voor lief. Taal is er immers niet om de werkelijkheid te beschrijven, maar om die (en ons) te manipuleren. Het gaat hem erom tegen de grenzen van die taal aan te rennen en zodoende de horizon op te roepen die ons beheerst. Dankzij de taal is datgene wat afwezig is niet zonder meer weg, schrijft hij. De actualiteit van de technowereld is doortrokken van dit afwezige dat niet weg is. In zekere zin ziet iemand die nadenkend gestemd raakt dit.
(...)
Is dit een zinvolle manier van denken en schrijven? Taalfilosoof Donald Davidson (en Oudemans Nederlandse tegenvoeter Herman Philipse) heeft zich gekeerd tegen het denken in alomvattende betekenishorizonten dat het werk van Heidegger doortrekt, maar ook dat van de latere Wittgenstein (taalspelen), Kuhn (paradigmas) en vele anderen. (...)
Th. C. W. Oudemans: Echte filosofie. Bert Bakker, 317 blz. euro 25,-
(...) Wouter Oudemans (1951) is al jaren een buitenbeentje in de Nederlandse filosofie. Een cultfilosoof aan de Leidse Uuniversiteit, een internationaal erkende Heidegger-adept die het denken van de meester niet wil interpreteren maar het 'navoltrekt'(en die volgens zijn critici dus gedoemd is het na te praten), die universitaire bestuurders en andere bureaucraten tart met bittere satire (zie www.filosofie.info) en die een fanatiek gevolg heeft onder studenten, onder wie een tijdlang de cultuurcriticus Ad Verbrugge. (...) Studenten, zegt Oudemans ergens sarcastisch, zijn tegenwoordig 'materiaal voor de zelfvermenigvuldiging van de universiteit'.
Bij TU Delft lijkt discussiëren over de Superbus ongewenst
2007/03/09 in VK p.3 door Michael Persson
(...) Volgens vertrekkend hoogleraar numerieke mechanica René de Borst is het iets van de laatste drie jaar. De TU Delft steekt steeds meer energie in publicitair aantrekkelijke projecten.
(...)
De Borst: 'Het gebeurt meer dan mij lief is. De wetenschap wordt verwaarloosd. Eens keert dit zich als een boemerang tegen je.'
Koploper in media-aandacht is de Superbus van Wubbo Ockels. Dit voertuig – een kruising tussen race-auto, zonnewagen en touringcar – rijdt nog niet, maar werd al uitgebreid bewierookt door onder meer De Telegraaf en CNN. (...)
De bus heeft de steun van het Delftse college van bestuur. 'Maar het zijn dit soort projecten waarbij je wetenschappelijke vraagtekens kunt zetten', zegt De Borst. Ook vraagt hij zich af of de discussie daarover wel zuiver is gevoerd.
Want toen de eveneens Delftse hoogleraar Ingo Hansen afgelopen najaar in het rapport Valkuilen voor de Superbus de zwakke punten van de bus op een rijtje zette, brak er een kleine rel uit. De universiteit organiseerde een workshop om de betrokken hoogleraren van gedachten te laten wisselen.
Hoewel zijn argumenten toen niet zijn weerlegd, houdt Hansen zich sindsdien rustig. 'Ik merkte dat het ongewoon was om een collega te bekritiseren.'
Juist daarover is De Borst ontstemd. 'Zo'n discussie moet in de volledige openbaarheid gebeuren. Dat is de maatschappelijke verantwoordelijkheid van een universiteit. We zijn geen bedrijf dat zaken uit pr-overwegingen stilhoudt.'
(...)
Opwarmingsdoctrine is big money
2007/02/26 in FD p.7 door Arjen Benedictus
(...)
De invloed van dit conglomeraat wordt zichtbaar als we kijken naar de 'samenvatting voor beleidsmakers' die hoort bij de grote rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change, de klimaatdenktank van de Verenigde Naties. Er bestaat een geraffineerd verschil tussen de actuele stand van de wetenschap en de inhoud van deze samenvatting. De 'stand van de wetenschap' kan worden gedefinieerd als een serie stellingen waarvan wij nog niet hebben bewezen dat ze onjuist zijn. Onder gigantische druk van belanghebbenden zijn al deze onzekerheden in de samenvatting herschreven tot zinnen als: 'We kunnen niet uitsluiten dat de mens verantwoordelijk is.' Deze formulering vormt vervolgens het morele alibi voor belastingen, heffingen, productieplafonds, subsidies en onderzoeksgelden.
(...) Juist omdát wij het hebben over die wereld van over 150 jaar, is een van de uitgangspunten van beleid volledig buiten werking gesteld. Namelijk de kracht van het voortschrijdend inzicht, ofwel de evaluatie. Het desastreuze gevolg hiervan is dat de politieke houdbaarheid van pressiegroepen niet kan worden getoetst.
(...) Wat betreft klimaatverandering betekent dit het zorgdragen dat de wetenschap weer wetenschappelijke documenten aflevert en geen beleidsstukken. En het verlaten van het paradigma dat stelt dat je tegenover iedere wetenschappelijke onzekerheid een beleidsmaatregel moet stellen.
(...)
Arjen Benedictus (1979) studeerde economie en diergeneeskunde aan Universiteit Utrecht en schreef voor Propria Cures. Hij schreef zijn afstudeerscriptie over het voorzorgprincipe en het BSE-beleid. Dit artikel is een verkorte bewerking van een stuk dat in december 2006 verscheen in tijdschrift Spil. (...)
En dan nu: kabinet-Spinoza I
2007/02/24 in VK p.K1 door Michael Persson
(...)
Op links, in de positie van president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, medefinancier en geweten van de academische wereld: letterkundige en Spinozaprijswinnaar (1995) Frits van Oostrom.
Op rechts, in de positie van NWO-voorzitter, beheerder en verdeler van een half miljard euro aan onderzoeksgeld: econoom en Spinozaprijswinnaar (1996) Peter Nijkamp.
En in de spits, in de positie van minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap: bioloog en Spinozaprijswinnaar (1999) Ronald Plasterk.
Niet veel mensen weten het, maar er bestaat zoiets als een Spinozaclub, een genootschap van 44 professoren die sinds 1995 deze 'Nederlandse Nobelprijs' hebben gewonnen. De club werd in 2002 door de laureaten zelf opgericht. Sindsdien komt de groep elk jaar bijeen, op een dag in december of januari, in het huisje in Rijnsburg waar Baruch de Spinoza tussen 1661 en 1663 woonde. Dan wordt er vergaderd en gegeten. En gedronken. Op de wetenschap.
Van die groep zitten sinds donderdag dus drie leden op de wetenschappelijke sleutelposities: de Spinozaclub heeft de macht gegrepen. Grote vraag: wat gaan ze daarmee doen?
(...) 'Ik ben zeer hoopvol gestemd voor de komende periode', verwoordt Bert Meijer, Spinozaprijswinnaar (2001) en chemisch technoloog aan de TU Eindhoven, de kentering. (...)
Maar dan het bedrag. Het extra geld voor 'innovatie, kennis en onderzoek' loopt op tot 300 miljoen in 2011. Ook daarvoor heeft Plasterk getekend, toen hij minister werd. Het is 700 miljoen minder dan hij als Spinozist vroeg.
'Het is een aardig bedrag, maar bij lange na niet genoeg', mailt Ed van den Heuvel (1995), astronoom en voorzitter van de Spinozaclub vanuit Californië, namens een aantal Spinozisten.
'Het is te weinig om excellente groepen in stand te houden', zegt geneticus Frank Grosveld (1995) van Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. 'Het heeft niet volledig de hoge verwachtingen ingelost die de wetenschap van dit kabinet had', vindt fysicus Robbert Dijkgraaf (2003) van de Universiteit van Amsterdam.
(...)
De praktijk wijst uit dat lobbyen een flink handje helpt. Geneticus Grosveld: 'De FES-gelden worden zeer frequent gerund als privéprojecten van hoge ambtenaren.' (...)
'Het is toch eigenlijk te gek voor woorden dat Shell, met zijn jaarlijkse miljardenwinst, voor risicovol onderzoek een beroep kan doen op de Nederlandse overheid, terwijl de overheidsbudgetten echt minimaal zijn', zegt Jaap Sinninghe Damsté, Spinozaprijswinnaar (2004) en bioloog bij het Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee.
Het zou allemaal niet erg zijn als er genoeg geld was. Maar bij schaarse middelen, zegt arts Frits Rosendaal van het Leids Universitair Medisch Centrum (Spinozaprijswinnaar 2002), heeft het excellente onderzoek er automatisch onder te lijden. (...)
Tasten in het duister
2007/01/20 in NRC p.45 door Margriet van der Heijden
(...)
Is de wetenschap af? Tien jaar geleden dacht de Amerikaanse wetenschapsjournalist John Horgan in zijn bestseller The end of science van wel. De grootste ontdekkingen zijn wel zon beetje gedaan, vond hij. Zelfs in de kosmologie, waar het verhaal van de oerknal in grote lijnen is geschetst. Kosmologen restte volgens Horgan eigenlijk weinig anders dan het invullen van details of het bedrijven van ironische wetenschap - het twisten over onderwerpen die toch niet experimenteel te toetsen zijn.
Maar je kunt een half leeg glas natuurlijk ook half vol zien. Voorlopig is de stand in de kosmos zo: Alle materie die wij in het universum zien - de sterren die licht uitzenden, de sterrenstelsels die tientallen miljarden van die sterren herbergen en de clusters waarin tientallen of honderden van die sterrenstelsels gegroepeerd zijn -, al die objecten beslaan minder dan één procent van het universum. Nog eens drie procent van het heelal bestaat uit dezelfde materie, maar dan in de vorm van hete gaswolken die rond de clusters hangen en die zich alleen verraden door de röntgenstraling die zij uitzenden.
De overige 96 procent is, simpel gezegd, zoek. Iets omslachtiger: er zijn sterke aanwijzingen dat het leeuwendeel van de kosmos bestaat uit onbekende vormen van materie en energie, maar over de aard daarvan hebben we hooguit vage vermoedens. Er valt al met al dus nog wel iéts te ontdekken. (...)
Leve het boerenverstand
2007/01/05 in VK p.19 door Martin Sommer
De massa is niet dom, betoogt de Amerikaanse wetenschapsjournalist James Surowiecki tegen de stroom in. Maar wat onderscheidt de goede massa van de slechte kudde, en de goede intuïtie van het slechte vooroordeel?
(...)
Wat onderscheidt de goede menigte van de slechte kudde, de goede intuïtie van het slechte vooroordeel? Diversiteit aan opvattingen, ontsnappen aan wat Flaubert idées reçus en opinions chics noemde. Daar zijn we in Nederland van oudsher niet zo heel goed in. Onze vaderlandse vergaderitus leidt tot van alles, maar zelden tot goede beslissingen. Het tegendeel daarvan, het modieuze zoeken naar de CEO als strategiegenie – en hij móet tegenwoordig vanwege zijn salaris wel een genie zijn –, levert evenmin goede beslissingen op. De raden van commissarissen bestaan nog altijd uit het bekende old boys network, de Tweede Kamer sinds jaar en dag uit ambtenaren en onderwijskundigen. En zou het zo vaak beklaagde kluitjesvoetbal in de media niet iets te maken hebben met het feit dat 93 procent van de journalisten links stemt en tegenwoordig afkomstig is van de universiteit?
Vooral de 'deskundigen' zijn zowel bij Surowiecki als Gladwell de gebeten hond. Allebei pleiten ze voor de praktijk boven de theorie, de lokale kennis boven de algemeenheden van de studeerkamer. Bijeenkomsten van experts zijn broeinesten van wetenschappelijk vooroordeel. Jammer voor Nederland, met zijn ongeëvenaarde invloed van deskundige adviesraden, van SER tot CPB, die ook nog eens excelleren in consensusbesluiten. Allemaal dezelfde mensen met dezelfde meningen. Dat is misschien een tikkeltje overdreven. Maar het is bepaald geen nieuws om de verklaring van het vaderlandse onbehagen te zoeken in het feit dat de tegenstellingen niet langer konden worden genegeerd. Terwijl uiteenlopende standpunten vanuit het oogpunt van Surowiecki juist onontbeerlijk zijn voor goede besluiten.
(...) Surowiecki is vruchtbaarder, omdat hij concreet en precies probeert aan te wijzen hoe goede en slechte besluitvorming werkt. Eénzang lijdt niet tot goede beslissingen. De les is in één woord te vangen, uit de laatste zin van Malcolm Gladwells Intuïtie. Onbevangenheid is de sleutel voor een goede intuïtie. De beste besluiten worden onbevangen genomen. Vroeger heette dat zonder last of ruggespraak.
(...)
James Surowiecki: Twee weten meer dan één – Waarom het beter is groepsbeslissingen te nemen Vertaald uit het Engels door Peter van Huizen Contact; 287 pagina's; € 29,90 ISBN 90 254 2742 1 Malcolm Gladwell: Intuïtie – De kracht van denken zonder erbij na te denken Vertaald uit het Engels door Peter Diderich Contact; 254 pagina's; € 18,90 ISBN 90 254 2792 8
Atheïst heeft de waarheid niet in pacht
2006/12/30 in VK p.B1 door Michaël Zeeman
(...)
Het atheïsme is niet alleen een kritiek, maar ook een politieke ideologie
(...) De evolutie-bioloog Dawkins is in het jaar dat morgen eindigt met zijn boek The God Delusion (God als misvatting) een kruistocht tegen de godsdienst begonnen, een kruistocht uit naam van een op gezond verstand berustende vorm van wetenschappelijkheid. 'God' is naar zijn diepste overtuiging een misleidend idee, dat met nuchtere argumenten en vooral op grond van de door de organische natuurwetenschappen verworven inzichten eenvoudig te weerleggen valt.(...)
De ongelovigen zelf, ondertussen, triomferen: (...) Het toenemend vermogen van de wetenschappen om materiële problemen op te lossen, lijkt gelijk op te gaan met het onvermogen immateriële vragen te beantwoorden – terwijl die vragen tegelijkertijd penibeler worden.
(...)
Het volstaat enkele seconden te overwegen of het slechts de godsdienst is die mensen motiveert tot hun gewelddadigheid en kwaadaardigheid, tot hun onverdraagzaamheid en vernielzucht. Zou Dawkins werkelijk nooit gehoord hebben van de grote, wetenschappelijk gegrondveste politieke stelsels van de 20ste eeuw, van communisme tot fascisme, en hun ongehoord miserabele successen?
(...) Vergelijk het met het bizarre Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon, het boek dat de Amerikaanse denker Daniel C. Dennett, ook al zo'n proselyt van het atheïsme, eerder dit jaar publiceerde.
Dennett meent het probleem van de gelovigheid en de spanning tussen biologische inzichten en godsdienstige overtuigingen te hebben opgelost, door de godsdienst te bestempelen als een goed verklaarbare fase in de evolutie van de mens. (...)
Waar de geschiedenis van de moderne wetenschap begint met de systematische twijfel te stellen tegenover het rotsvaste weten van de godsdienst, stelt het huidige, wetenschappelijk gemotiveerde atheïsme de onaantastbare zekerheid van wat ten slotte een overtuiging is. (...)
Het politieke onvermogen de autonome drijfveren van godsgeloof te onderkennen en te erkennen, culminerend in de misvatting dat vooruitgang en secularisatie onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, heeft ons op wereldschaal de pijnlijke onzin van de 'godsdienstoorlog' opgeleverd en op kleinere schaal het onvermogen steekhoudend te reageren op de opkomst van de islam. Het pedante en triomfalistische atheïsme zal dat slechts versterken, want het predikt een vrijwel communistische onverdraagzaamheid jegens andersdenkenden en andersvragenden.
(...)
Het heelal zit in ons hoofd
2006/12/08 in NRC p.29 door Rob van den Berg
(...)
De kwestie waar het in The Human Touch om draait is de vraag van Hume en Berkeley: Bestaat er buiten ons een objectieve werkelijkheid, of zit die uitsluitend in ieders hoofd? Om dat te kunnen beantwoorden onderwerpt hij de alledaagse werkelijkheid aan een logische en taalkundige analyse, waarbij hij stap voor stap alle zekerheden afbreekt die we menen te hebben. Vrije wil bestaat niet (uit hersenonderzoek is duidelijk geworden dat we een halve seconde voor we ons bewust worden van een beslissing deze al genomen is), de taal blijkt dubbelzinnig, en het bewustzijn is ondanks inspanningen van zowel filosofen als hersenonderzoekers nog altijd een groot raadsel. Zelfs de natuurwetten acht hij niet meer dan menselijke artefacten, het product van de manier waarop we het heelal waarnemen. Kortom, alle structuur die we aan de wereld toekennen komt voort uit onze eigen waarneming ervan. En daarmee hebben we, zoals Frayn in zijn laatste hoofdstuk nog eens nadrukkelijk formuleert, onze unieke positie terug: we mogen dan op de schaal van het universum - zowel in tijd als in ruimte - volstrekt te verwaarlozen zijn, maar dat universum verkrijgt zijn vorm en substantie omdat wij het vanuit een bepaald standpunt observeren en erover nadenken. En dat geldt ook omgekeerd. Ieder heeft niet zozeer een scheppende God in zich, maar is eerder een soort van Atlas: We dragen de wereldbol op onze schouders, en staan op de wereldbol die we ondersteunen...
(...)
Info: Michael Frayn: The Human Touch. Our Part in the Creation of a Universe. Faber Books, 505 blz. euro27,75 (...)
Brein in uitvoering
2006/11/04 in NRC p.41 door Niki Korteweg
(...)
Het brein is dus kneedbaar, zonder ingrepen met een mes, pillen of elektronica, gewoon door ons gedrag. Maar hoe ver die maakbaarheid gaat, en tot waar de invloed van genen reikt, daarover lopen de meningen uiteen. Vooral wanneer het gaat over mensen die topprestaties leveren. Het is het eeuwige nature-nurture debat: is genialiteit aangeboren, of aangeleerd?
(...)
Voor wie dat wil valt het brein veel meer te vormen, en valt veel meer te bereiken dan ooit voor mogelijk werd gehouden. Niet door Tsjakka! te roepen, maar door te trainen, trainen, trainen.
(...)
Margriet Sitskoorn is neuropsycholoog en ontwikkelingspsycholoog. Zij doet onderzoek naar de relatie tussen gedrag en brein. Ze is hoofd van de Cognitive Neuroscience Unit van het Universitair Medisch Centrum Utrecht, en directeur van het NeuroCognitief Centrum Nederland.
(...)
Het maakbare brein. Gebruik je hersens en word wie je wilt zijn.
Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam.
Rome was niet altijd zo rationeel
2006/09/18 in NRC p.7 door Peter Raedts
De rede van de paus heeft voor veel ophef gezorgd. Die ging niet over de gewelddadigheid van de islam, maar over de verhouding tussen geloof en rede. Ook hier is de paus weinig flatteus voor de islam, vindt Peter Raedts.
(...)
De ene opvatting is dat er nooit een tegenstelling kan bestaan tussen geloof en wetenschap. De schepping, de zichtbare werkelijkheid, is Gods werk, en de menselijke rede weerspiegelt Gods eeuwige rede.
(...)
Benedictus XVI, gepromoveerd op een briljant proefschrift over de middeleeuwse theoloog Bonaventura, is voldoende op de hoogte van de geschiedenis om zich te realiseren dat er een heel andere, veel somberder traditie bestaat. Al rond 200 riep de kerkvader Tertullianus uit dat er geen vergelijk mogelijk was tussen Athene en Jeruzalem, tussen de Academie en de Kerk, en hij eindigde met de uitspraak: Ik geloof omdat het absurd is.
(...) Die opvatting acht de paus representatief voor de hele islam, zodat in zijn toespraak een tegenstelling gecreëerd wordt tussen een wetenschapsvriendelijk christendom en een wetenschapsvijandelijke islam.
Ik hoop dat die tegenstelling retorisch bedoeld is, want aan de werkelijkheid van de islamitische theologie doet zij zwaar tekort. Net als in het christendom zijn er in de islam altijd twee opvattingen geweest over de verhouding tussen geloof en wetenschap. Ibn-Hazn is de islamitische Tertullianus.
Peter Raedts is hoogleraar Middeleeuwse geschiedenis aan de Radbouduniversiteit Nijmegen.
De profileringsangst van de elite
2006/07/08 in het Financieele Dagblad p.7 door Michiel Goudswaard
'We kregen het verwijt dat we elitair waren. Dus gingen we de elite verplatten. En nu zegt iedereen: er zitten alleen maar idioten in de politiek. Ja natuurlijk, maar dat is wel wat iedereen na Fortuyn heeft gewild.' Het voormalig VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali formuleert het scherp, maar zij maakt heel duidelijk dat we voor het dominante anti-elitaire denken een hoge prijs betalen.
Zij pleit er daarom voor dat bekwaamheid en kennis van het staatsrecht weer belangrijker criteria worden bij de selectie van kamerleden. 'Ook al levert dat in de Tweede Kamer alleen maar witte mannen van boven de vijftig op', zei zij eind mei tegen de Volkskrant. Dus nog ruim vóór het staatsrechtelijke gestuntel dat uiteindelijk uitmondde in de val van het kabinet.
Hirsi Ali durft eerherstel voor de elite te bepleiten en dat lijkt me zo langzamerhand de hoogste tijd. (...)
De Hongaars-Britse socioloog Frank Furedi wijt dit verschijnsel aan het feit dat de intellectuelen in onze samenleving de moed niet meer hebben om echt voor hun ideeën op te komen. Zij presenteren hun ideeën maar al te vaak als onderhandelbaar.
'Ze doen alsof er helemaal geen waarheid meer bestaat en willen het zoveel mogelijk mensen naar de zin maken. (...)
Gelukkig begint er inmiddels een tegenbeweging op gang te komen, zoals blijkt uit het manifest van de begin dit jaar opgerichte vereniging Beter Onderwijs Nederland. (...)
De verenigde rechters voelen niets voor lekenrechtspraak, maar gooien het over de boeg van praktische bezwaren en hoge kosten. Terwijl zij ook met fier gerechte rug een pleidooi hadden kunnen houden voor hun eigen kennis en kundigheid. Rechter zijn is immers een vak waar je een uitgebreide opleiding voor nodig hebt, ervaring, een uitgebalanceerde persoonlijkheid, en liefst ook enige levenswijsheid.
Maar ik heb dit pleidooi nergens in de kranten gelezen en dat is een gemiste kans. (...)
De dader heeft het niet gedaan
2006/07/08 in de Volkskrant p.7 door Simone de Schipper
Wie zijn vinger beweegt, denkt dat hij zelf bewust zijn vinger beweegt. Omdat hij dat wil. Maar dat is niet zo, stelt psycholoog Dan Wegner. Ons gevoel houdt ons in dat opzicht voor de gek. 'Zowel de bewuste gedachte als de handeling vindt haar oorsprong in onbewuste hersenprocessen.'
(...)Voor moraliteit is dit persoonlijke gevoel van verantwoordelijkheid belangrijker dan de daadwerkelijke verantwoordelijkheid.'
Bijval voor rector in islam-ruzie
2006/07/01 in de Volkskrant p.2 door Michael Persson
Een ruime meerderheid van de Nederlandse rectoren heeft begrip voor de beslissing van hun collega Willem Gispen van de Universiteit Utrecht om te schrappen in de rede van vertrekkend hoogleraar Pieter van der Horst. (...) 'Wanneer een professor met een nadrukkelijke verwijzing naar zijn ambt van hoogleraar een verhaal houdt zonder wetenschappelijke onderbouwing, maakt hij of zij misbruik van zijn wetenschappelijke gezag', zegt rector magnificus Frank van der Duyn Schouten van de Universiteit van Tilburg. (...)
Kabinet tegen fundamentele wetenschap
2006/06/30 in de Volkskrant p.11 door Ronald Plasterk
(...) Op 3 juni stond in de Volkskrant een artikel, ondertekend door vier leden van het Innovatieplatform: Jan Peter Balkenende, Douwe Breimer (rector Universiteit Leiden), Herman Wijffels en Rein Willems (Shell). Ik citter:'in de wetenschap zijn extra investeringen nodig, ma wel zo dat ze leiden tot uitwisseling en samenwerking met bedrijven en maatschappelijke spelers.' Maar wel zo. Dus niet anders dan zo! (...)
Geen naïeve dokter
2006/06/27 in de Volkskrant door Jeroen Trommelen
Patiënten betalen jaarlijks zo'n miljard euro te veel voor hun medicijnen, doordat de huisartsen weigeren goedkopere alternatieve geneesmiddelen voor te schrijven. De eenzame aanval van huisarts Hans van der Linde op de 'gesmeerde lobby van de farmaceutische industrie'. (...) Afgelopen week schreef Van der linde een vlammend artikel in het vakblad Medisch Contact. Hij rekent daarin voor dat de heimelijke invloed van de farmaceutische industrie de Nederlandse patiënt minstens één miljard euro per jaar kost. (...) Toevallig komt de British Medical Journal deze maand tot dezelfde conclusie. (...) Hoogleraren worden omgekocht, stelt u. Onderzoekers zeggen dat ze de uitslag melden van research, niks meer of minder. 'Dat is helaas niet waar. In 25 jaar als bestuurder van universiteitsfondsen, heb ik de onafhankelijke hoogleraren zien verworden tot wetenschappers die hun hand ophouden bij de industrie. (...) 'Die middelen moeten klinisch worden getest en dat is research, maar het stelt niets voor. Voor een hoogleraar is het belangrijk veel onderzoek en veel publicaties te hebben. Er wordt dus geëxcelleerd op de vierkante millimeter. Er worden tientallen van dit soort studies gedaan. Bijvoorbeeld een studie van 24 onderzoeken voor de bloeddrukverlager Crestor. 'Wat je wilt weten, is of je daar langer doorleeft of minder snel een hartinfarct van krijgt. Maar dàt wordt niet onderzocht. Men kijkt alleen of het cholesterol erdoor omlaag gaat - iets wat we allang weten. 'Daar worden 24 universitaire afdelingen mee belast, want ze willen dat 24 onderzoeksleiders straks over dat middel gaan praten. (...) 'Haha! Het echte gunstbetoon van de industrie loopt tegenwoordig langs andere kanalen. Alle cardiologen hebben naast hun maatschap een stichting waarin geld voor onderzoek wordt gestopt. Het gunstbetoon aan huisartsen is wel gereguleerd, maar er is geen actieve opsporing. Dat zou de Stichting Code Geneesmiddelenreclame moeten doen; een zelfregulerend orgaan. Maar waarom zou de omgekochte de omkoper aanklagen? Dat gebeurt dus niet.' Kijk eens goed naar de getallen, zegt Van der Linde. Bij geneesmiddelen wordt in Nederland veruit het meest geld uitgegeven aan cholesterol- en bloeddrukverlagers. Die middelen genezen niet, maar worden preventief gebruikt. 'Laat mij nou eens vragen hoeveel je denkt dat het helpt. (...) 'Als je géén hoge bloedruk hebt, is de kans een hartinfarct te krijgen 4 procent. Als je daar wel aan lijdt, stijgt de kans tot 6 procent. Die medicijnen doen iets in het gebeid daartussen. (...)
'Geen enkele bioloog wil dat zijn dier een homo is'
2006/06/24 in de Volkskant door Ben van Raaij
(...) Volgens Roughgarden, specialist in theoretische ecologie en evolutionaire biologie, is nooit aangetoond dat vrouwtjes de mannetjes met de beste genen kiezen (als ze ze al zouden kunnen herkennen). (...) Maar een nog fundamenteler bezwaar tegen Darwins seksuele selectie is, zegt Roughgarden, dat de theorie, gebaseerd op twee seksen en heteroseksuele voortplanting als centrum van de evolutie, de enorme diversiteit niet kan verklaren die in de natuur op het gebied van sekse en gender bestaat. (...) Evolutionair gesproken een anomalie, want zinloos voor de voortplanting. Toch zijn er inmiddels bewijzen voor homoseksueel gedrag bij meer dan driehonderd gewervelde diersoorten, van 'lesbische' hagedissen tot 'biseksuele' dolfijnen. (...) hoe komt het dat zulke feiten lang over het hoofd zijn gezien? 'Tja, geen bioloog geeft graag toe dat zijn diersoort homo is', lacht Roughgarden. Maar de blinde vlek zit vooral in de theorie van seksuele selectie zelf, die alle varianten reduceert tot twee geslachten: mannelijk en vrouwelijk. (...) 'Darwins fout is dat hij seks louter als voortplanting ziet. Het is echter vooral een sociaal mechanisme, waarop in de evolutie wordt geselecteerd. Seks is niet competitief, maar coöperatief. Organismen onderhandelen over het ruilen van ecologische voordelen, zoals voedsel, nestgelegenheid en ouderenzorg, om het aantal jongen binnen te groep e optimaliseren. (...) Critici beschuldigden haar er toen van een persoonlijke missie te voeren, omdat, zoals ze ook in het boek beschrijft, ze zelf een geval van gender-switching is: de gerespecteerde Stanford-bioloog werd namelijk geboren als Jonathan. (...)
Waarheid is een aantrekkelijke constructie - meer niet
2006/04/01 in NRC Handelsblad p.15 door Heleen Pott
(...) Beweringen zijn waar als ze corresponderen met de feiten, volgens een dominante waarheidstheorie. Volgens een andere theorie zijn ze waar als ze coherent zijn met een groter geheel van andere uitspraken, of als ze het resultaat van een consensus binnen een wetenschappelijke gemeenschap. Ook zijn er theorieën die waarheid helemaal geen eigenschap van iets vinden, maar een overbodig begrip, dat alleen maar leidt tot linguïstische verwarring. Waarheid is een instrument van de taal, zeggen pragmatistische filosofen, als we iets 'waar' noemen bedoelen we simpel dat het 'werkt'. (...) De leugen is niet altijd verwerpelijk meer, de media en de politiek hangen ons van alles aan de neus. Nooit eerder in de geschiedenis werden er zoveel bewuste hele en halve onwaarheden ingezet als vandaag de dag, onthult de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt in On Bullshit (2005). In de huidige cultuur heeft zich een ongekende tolerantie ontwikkeld voor gelul, voor humbug, gedraai en leugentjes om bestwil. Politici weten dat de burgers er al bij voorbaat van uitgaan dat het onderscheid tussen waarheid en onwaarheid toch niet te maken is, en ze kiezen hun marges ruim. (...) Hoogste tijd voor een waarheidsoffensief, vindt Cambridge-filosoof Simon Blackburn. (...) Nu is de strijd tegen het relativisme de laatste twintig jaar vooral een tijdverdrijf van rechtse Amerikanen geweest, die de westerse rationaliteit zien wegzinken (...) Terwijl de creationist George W. Bush en de diepgelovige Tony Blair met een beroep op universele waarden ten oorlog trekken, en hun handlangers systematisch bezig zijn met de constructie van een nieuwe historische werkelijkheid, heeft links geen ander alternatief dan stuurloos mee te dobberen met het politieke tij. Het relativisme heeft alle debat kapotgemaakt en in het morele vacuüm dat is ontstaan, slaan de spindoctors hun slag. (...) Het postmodernisme is geen symptoom, de meest recente verschijningsvorm van een veel ouder conflict, dat terugvoert naar de wieg van de filosofie. (...) Sindsdien staan er in de filosofie twee partijen tegenover elkaar: platonisten en sofisten, universalisten en contextualisten, rationalisten versus relativisten - en telkens gaat het om de vraag of de waarheid absoluut is, of alleen maar relatief. (...) Misschien bij de Duitse denker Friedrich Nietsche. Want als iemand de waarheden van de westerse traditie aan diggelen heeft geslagen, dan was hij het. (...) Nietsche is inmiddels de invloedrijkste filosoof van de continentale traditie. In zijn voetspoor ontwikkelde zich een voornamelijk Franse filosofie, die zich dankbaar op zijn perspectivisme beroept. Filosofen als Foucault, Derrida. Baudrillard en Deleuze twijfelen net als Nietsche aan een algemeen aanvaarde waarheid en geldigheid. (...) Belangrijke Engelstalige filosofen als Wittgenstein, Quine, Davidson, Putnam en bovenal Richard Rorty, sommigen verbonden geweest aan prestigieuze Amerikaanse universiteiten, hebben eveneens argumenten ontwikkeld die het fundament ondermijnen van wat momenteel nog steeds de meest gezaghebbende bron van waarheid en kennis is, namelijk de natuurwetenschappen. (...) De cruciale filosofische vraag is dan ook niet of een uitspraak correspondeert met de feiten. maar onder welke voorwaarden men vindt dat een uitspraak met de feiten correspondeert. (...) Zo gezien is kennis niet een exacte representatie van de buitenwereld, maar de uitdrukking van intersubjectieve overeenstemming binnen een historische gemeenschap. (...) Ook wetenschappelijke waarheden worden niet ontdekt maar gemaakt - niet door het individu afzonderlijk, maar door de collectieve inspanning van velen. (...) Dit soort opvattingen brengt Rorty tevens dicht bij het huidige antirealisme, een actuele stroming, die wetenschappelijke theorieën als modellen ziet die niet waar of onwaar zijn, maar die wel een adequate voorspelling en verklaring van de verschijnselen geven. (...) De problemen beginnen pas als een daarvan zichzelf als uniek presenteert en alle andere de hoek indringt. (...) Zo wordt de humanistische Verlichtingstraditie voortgezet in een actuele 'Verlichting van de Verlichting', die het metafysische begrip 'waarheid' net zo vastberaden blijft seculariseren als indertijd het begrip 'God'.
Tussen zwaartekracht en Steen der Wijzen
2005/12/23 in NRC Handelsblad p.29 door Floris Cohen
(...) Simon Schaffer en Steven Shapin: Wetenschap is cultuur. Redactie en inleiding: Lisa Roberts. Vertaald uit het Engels door Fred Hendriks. Balans, 304 blz. 25,- (...) De twee boeken achter elkaar lezend, kun je je weer eens verbazen over de schijnbaar oneindige plasticiteit van de geesteswetenschappen. (...) Tot nu toe is het alleen in de natuurwetenschap de mens gelukt vormen van stelselmatige feedback te ontwikkelen die het mogelijk maken radicaal boven onze subjectieve feilbaarheid en vooroordeel en zelfbedrog uit te stijgen. (...) Natuurwetenschappelijke kennis historisch situeren, dat is in principe alleen maar winst. Galilei, Newton, Einstein en al die anderen die ooit als deugdzame denkhelden in de geschiedenisboekjes kwamen zijn intussen van hun mythe ontdaan. (...) We moeten niet gaan doen alsof het hele complex aan hedendaagse kennis hoe de natuur in elkaar zit er, al naar de wind waait, morgen weer eens heel anders uit zou kunnen zien. Wie dat in ernst denkt, ontdoet, of hij wil of niet, de natuurwetenschap van haar meest kenmerkende eigenschap. (...) Zijn radicale reductionisme van eertijds beoogde onder meer - dat was de gezonde kant ervan - de natuurwetenschap te ontdoen van het aura van onaantastbare alwetendheid dat sommige bèta's graag mogen ophangen tegen de buitenwereld. Hoezeer de hedendaagse natuurwetenschap wordt aangetast door commerciële belangen en bureaucratische ingrepen, daar laat Shapin enkele onthutsende staaltjes van zien en daar schetst hij een even kritisch als leerzaam beeld van. (...) In zijn inleiding doet Shapin veel moeite om het begrip 'wetenschappelijke revolutie van de zeventiende eeuw' weg te redeneren (...)
Religieuze opleving is een opstand tegen de elite
2005/10/22 in de Volkskrant p.k5 door Peter Giesen
Iedereen geloofde eind jaren zestig dat de georganiseerde godsdienst zou uitsterven. Niets blijkt minder waar, constateert de Amerikaanse socioloog Peter Berger. Secularisatie is on de meeste landen een dun laagje, stelt hij. (...) Het grootste deel van de wereld is nog altijd zeer religieus, en in verschillende delen van de wereld zien we een sterke religieuze opleving. Alleen West-Europa voldoet eigenlijk aan de these. (...) Secularisatie heeft zich wel over de wereld verspreid, stelt Berger, maar dan als een dun laagje van mensen die een humanistische opleiding hebben genoten, de culturele elite. De opmars van de religie verklaart hij dan ook als een wereldwijde populistische revolte tegen die bovenlaag. 'Omdat de elite in veel landen seculier en verwesterd is, neemt de oppositie een religieus karakter aan.' (...) Op zijn 76ste is Peter Berger nog altijd directeur van het Institute for Culture, Religion en World Affairs van de Universiteit Boston. (...) Hij gelooft in elk geval niet dat de Amerikanen meer op de kerken zijn aangewezen, omdat de verzorgingsstaat in de VS zwakker is. (...) De Amerikaanse Verlichting was minder antireligieus en bovendien was de intelligentsia er veel minder belangrijk. Vanaf het begin vormeden de VS een primair commerciële natie, aldus Berger. Ook ontbraken in de VS de marxistische politieke partijen en vakbonden, die in Europa het atheïstische gedachtegoed verspreidden. In het immigratieland Amerika, ten slotte, was de positie van de kerk steker, omdat juist de kerk nieuwelingen op weg hielp.
De val van de meritocratie
2005/05/03 in de Volkskrant p.13 door Ralph Dahrendorf
(...) Dat wordt afgemeten aan een academische graad. (...) Voor velen is een land als Frankrijk allang het toppunt van de meritocratie. (...) Toch raakt de Franse elite vandaag de dag meer en meer in diskrediet en wordt er door de bevolking op hen afgegeven. (...) Toch was het de Britse sociale wetenschapper (en Labourpoliticus) Michael Young die veertig jaar geleden het veelbesproken boek The Rise of the Meritocracy schreef. Zijn boek was geen routebeschrijving naar het beloofde land, maar een dystopische visie - een anti-utopie - van bijna Orwelliaanse proporties. (...) De twee centrale vragen die Young opwierp, zijn vandaag nog actueel. Ten eerste, als academische excellentie toegang verschaft tot macht en status, hoe zit dat dan met de rest? (...) Volgens Young zullen degenen die althans enig talent hebben een soort 'pionierskorps' vormen van loodgieters, bouwvakkers en andere geschoolde arbeiders. Degenen die zelfs dat niet kunnen bereiken zullen in een 'thuishulpkorps' van ongeschoolde arbeiders achterblijven. Het grimmige beeld dat Young schetst, lijkt griezelig veel op de situatie van vandaag. De nieuwe onderklasse vormt de keerzijde van de meritocratische elite. Vooral immigranten hebben niet de gelijke kansen die het woord 'verdienste' suggereert. Sterker nog, meritocratie lijkt tegenwoordig gewoon een andere versie te zijn van de ongelijkheid die alle samenlevingen kenmerkt. Meritocratie is misschien zelfs de wreedste vorm van ongelijkheid. (...) moeten ze tot de slotsom komen dat ze zelf gefaald hebben en dat geen enkele inspanning hen nog kan redden. (...) Vroeger of later, zo betoogt Young, verliezen de meritocratische elites hun openheid. Ze zorgen dat hun kinderen meer kansen hebben dan die van de 'pioniers' en de 'thuishulpen'. (...) Er si geen enkele reden helemaal mee te gaan met de redenering van Young, die uitmondt in revolutie. Er is echter voldoende grond voor een gezonde scepsis tegenover de aanspraken van een meritocratie die alleen is gebaseerd op een academische vorming. (...) Het is veel beter wanneer we onszelf voor zouden houden dat als het om leiderschap gaat, veel meer kwaliteiten een rol spelen dan alleen een academische opleiding. (...) Diversiteit is een betere garantie voor openheid dan verdienste. (...)
Niemand is toerekeningsvatbaar
2004/10/23 in de Volkskrant p.14 door Peter Hagoort
Uit onderzoek blijkt dat we ons van de meeste dingen die zich in de hersenen afspelen niet bewust zijn. Niemand is baas in eigen brein en daardoor in wezen ook niet aansprakelijk voor zijn daden. (...) Dit alles gaat uitstekend samen met het "Ik kan doen wat ik wil” van ons zelfbewustzijn, waarin nog vandaag de dag sommige leeghoofdige heren filosofen menen de vrijheid van de wil te ontwaren, die ze dan vrolijk voor een gegeven bewustzijnsfeit laten doorgaan.’ Aldus Schopenhauer. (...) En zoals David Hume al besefte, we zijn geneigd een causale relatie toe te schrijven aan gebeurtenissen die elkaar in de tijd nabij zijn. (...) Niet alleen in uitzonderingsgevallen, maar in alle gevallen is het IK ontoerekeningsvatbaar. Dat de samenleving wraak wil nemen en bescherming nodig heeft, is prima. Daarvoor is de rechtspraak ook mede bedoeld. Maar daarom hoeven we dat nog niet te verdedigen met een beroep op de Vrije Wil.
Calculeren met een goed gevoel
2004/09/25 in de Volkskrant p.3w door Simone de Schipper
(...) 'Dat is grote onzin. Die rationele burger is een verzinsel, een twintigste eeuwse vergissing', is de eerste reactie van dr. Harro Maas, historicus en methodoloog aan de economische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. (...) 'Maar dat idee is enorm doorgeschoten, vooral sinds de Tweede Wereldoorlog. Dat mensen logisch en rationeel handelen geldt nu als een feit dat niet eens meer onderzocht hoeft te worden. (...) 'Hoewel je bepaald geen wetenschapper hoeft te zijn om te weten dat je niet altijd rationeel kiest', zegt dr. Arno Riedl van CREED, het centrum voor experimentele economie en politieke besliskunde van de Universiteit van Utrecht. (...) Riedl en zijn collega dr. Martijn Egas zijn druk bezig met het analyseren van de enorme berg gegevens die ze afgelopen mei verkregen met het grote gedrags-experiment 'Speel je Rijk' (UVA en VPRO) (...) Grappig genoeg lijkt het mensbeeld dat nu naar voren komt uit de experimentele economie en de neuro-economie, verdacht veel op het beeld waarop men in de 19e eeuw speculeerde op basis van psycho-fysiologisch onderzoek. 'Men nam destijds aan dat mensen probeerden een balans te vinden tussen "lust" en "onlust". Dat de hersenen een afweging maken op grond van gevoelens en lichamelijke sensaties, niet op rekenkundige gronden.' (...)
'Ouderdom is groeiende chaos'
2004/08/07 in NRC Magazine p.34 - 39 door Wim Köhler
(...) Gerontoloog Rudi Westendorp maakt zich kwaad over de overheid, die kwalen van oude mensen afdoet als normale ouderdomsverschijnselen. Het zijn ziektes, zegt Westendorp. En die moet je bestrijden. (...) 'Precies, want bij iedere celdeling sluipen er ongeveer drie kopieerfouten in. Dat gebeurt grotendeel at random, willekeurig. En dat is de basis van de veroudering van de mens: het is toenemende wanorde. Verouderen is chaos. Bijna iedereen die veroudering wil bestrijden, gaat ervan uit dat de mens een programma heeft voor veroudering en dood, dat je kunt beïnvloeden. Maar dat is er niet. Een geprogrammeerde veroudering zou makkelijker te beïnvloeden zijn dan chaotisch verval. (...) Waar gaan negentigers aan lijden als we dementie bij veel mensen kunnen voorkomen? Komt daarna de polyneuropathie, het verloren gaan van de zenuwuiteinden? Worden die mensen allemaal blind? Waar gaan die negentigers aan dood? (...) Sarcopenie is de naam van een ziekte die ouderen stijf, stram en zwak maakt. Kortom: slecht ter been. (...) De oorzaak zit in het verloren gaan van een bepaald soort lichaamscellen - de pericyten - in het vlies dat rond iedere spierbundel ligt. Vroeger wist niemand waar ze voor waren, maar nu weten we dat het stamcellen zijn, waaruit weer nieuwe spiercellen kunnen groeien. (...) Maar bij hele oude mensen blijkt die voorraad pericyten soms op. En bij marathonlopers zijn ze soms veel eerder op. Veel marathonlopers lijden op hun zestigste of zeventigste aan een vermoeidheidssyndroom. (...) Is ouderdomsdoofheid dan nog steeds normale veroudering? Nee, dan gaat men het als een ziekte beschouwen, want je kunt het verkopen. Zodra ergens een pil voor is, is het een ziekte geworden. (...) De mens is ontstaan in Afrika, in een omgeving waar hij voortdurend werd bedreigd door parasieten, bacteriën en virussen. Onder die evolutionaire druk hebben mensen met een sterk afweersysteem een grotere kans te overleven. 'Het nadeel is de verminderde vruchtbaarheid. Daarom is er ook een evolutionaire grens aan de kracht van het afweersysteem' (...) Mensen met een zwak afweersysteem die vroeger niet oud werden doordat ze vroeg aan een infectieziekte stierven, overleven nu. Sterker nog: ze overleven lang. Want op latere leeftijd is een minder actief afweersysteem waarschijnlijk een voordeel. (...) Als het niet alert is, dan ben je snel te laat. In je jonge jaren is dat goed. Maar een goed afweersysteem is voor ouderen wellicht helemaal niet goed. We denken nu dat een actief afweersysteem veel bijkomende schade aan het eigen weefsel veroorzaakt. (...) Dementie ontstaat alleen als er ook een ontstekingsreactie in de hersens gaande is. En zo'n reactie laait natuurlijk eerder op bij mensen met een sterk werkend afweersysteem. (...) 'Aan de investering valt nog wel iets te doen: kies een partner uit een familie met langlevende mensen. Let daarbij vooral op de vrouwen. (...) In de praktijk is 'een beetje gevuld' het beste voor een gemiddeld lange levensduur.' (...) Je moet niet roken. Daar zijn we het over eens. Maar of meer bewegen nou echt helpt om ouder te worden? Dat weet ik al niet meer. Mensen die meer bewegen voelen zich beter. Maar misschien komt dat wel doordat mensen die zich beter voelen meer bewegen. Aan het onderhoud is erg veel te doen. Zorg ervoor dat je geen dingen in tien jaar verbrast waar een normaal mens 40 jaar mee doet. Loop bijvoorbeeld niet te veel marathons. Topsport is over het algemeen niet aan te bevelen. Al die bekende voetballers lopen op hun zestigste niet meer zo best. (...) Ik kom steeds vaker tot de conclusie dat de mazzelcomponent bij het ouder worden veel groter is dan we ooit hadden gedacht.' (...) Het aantal jaren dat Nederlandse mannen en vrouwen in goede gezondheid leven is ongeveer gelijk: mannen iets boven de 61, vrouwen iets onder de 61 jaar. Vrouwen hebben dus een zogeheten