TRENDS

Economie



Fusies/overnames
Macro-economie
Nieuwe economie
Fusies/overnames
'In april enorme oogst aan bedrijfsovernames'
2008/12/11 in T p.27

Terwijl de kredietcrisis voortwoekert, bereiden talloze bedrijven zich in stilte voor op een nieuwe golf van aankopen en fusies. Ondernemingen worden door de crisis snel goedkoper, omdat zij snel door hun reserves raken. Rond april volgend jaar zal zich daarom een piek aan overnames voordoen. Dat calculeert KPMG-directeur Ron Wijnstekers. (...)
Alle macht DNB bij koop bank
2008/07/31 in FD p.15 door Bendert Zevenbergen

(...) DNB aan de macht Nieuwe wetgeving ontneemt Financiën zijn beslissende stem over de overname van een grote financiële instelling door een buitenlandse koper. De Nederlandsche Bank krijgt van de wetgever de volledige goedkeuringsbevoegheid. Nu Financiën zijn macht verliest, wordt ook de invloed van de politiek op overnames in de financiële sector verkleind. (...)
Bescheiden uitverkoop bv Nederland
2008/03/27 in VK p.9 door Wouter Keuning

(...) Dat blijkt uit een jaarlijks onderzoek naar de fusie- en overnamemarkt door adviesbureau KPMG. Vorig jaar kochten buitenlandse bedrijven 190 Nederlandse ondernemingen op voor een totaalbedrag van 151 miljard euro. Dat betekende een forse stijging ten opzichte van het jaar 2006. Toen acquireerden 154 buitenlandse partijen gezamenlijk Nederlandse ondernemingen ter waarde van bijna 49 miljard euro. (...) Deden in 2006 228 bedrijven een overname over de grens, in 2007 nam dat aantal toe tot 239. Daarbij moet worden aangetekend dat de totale waarde van die transacties in dezelfde periode daalde van 67,4 naar 58,5 miljard euro. (...) Uit een rondgang langs 130 bestuurders van beursgenoteerde en niet-beursgenoteerde bedrijven blijkt dat zij verwachten dat dit jaar 422 transacties gedaan zullen worden op de Nederlandse fusie- en overnamemarkt. Die verwachte stijging is opvallend omdat bedrijven en private-equityfondsen door de kredietcrisis veel meer moeite hebben om geld los te peuteren van de banken. (...) 'Strategische kopers (kopers uit dezelfde branche als de 'prooi', in tegenstelling tot private equity) zullen dit jaar de Nederlandse fusie- en overnamemarkt domineren', aldus Van de Bunt. Deze bedrijven uit het middensegment hebben volgens hem voldoende eigen middelen om overnames te financieren. (...)
Fiscus derft half miljard door opkoopfondsen
2007/11/03 in NRC p.1 door Jeroen Wester

(...) Grote Nederlandse ondernemingen die in handen zijn gekomen van deze buitenlandse investeerders betalen, op één na, geen vennootschapsbelasting, omdat ze verlies lijden en gebukt gaan onder schulden. Daarentegen krijgen ze wel geld terug van de fiscus. Dat blijkt uit onderzoek van deze krant op basis van cijfers en documenten die gedeponeerd zijn bij de Kamers van Koophandel en bij de Amerikaanse beurscommissie. Deze uitkomst staat haaks op uitlatingen van minister Bos (Financiën, PvdA). Hij zei deze week juist dat investeringsmaatschappijen gemiddeld genomen een positieve invloed hebben op de winstgevendheid van de bedrijven die zij opkopen. Het beeld dat bedrijven na privaty equity-overnames slechter presteren, bijvoorbeeld door verhoging van de schuld, is gebaseerd op zeldzame gevallen, aldus Bos in een lezing. (...)
Paniek ABN Amro was niet nodig
2007/10/12 in NRC p.11 door Daan van Lent

(...) Al geruime tijd waarschuwt Martin Lipton voor de opkomst van de keizerlijke aandeelhouder, die de keizerlijke topman heeft verdrongen. De Amerikaanse topadvocaat die in de jaren tachtig de zogeheten gifpil uitvond om vijandige opkopers te weren, bereidt zijn klanten nu voor op aanvallen door hedgefondsen en andere activistische aandeelhouders. (...) Opkopers of concurrenten zien dat ze direct steun van activistische aandeelhouders kunnen krijgen. Daarom is de gifpil nog steeds nodig. Ik snap niet dat veel bedrijven hier de mogelijkheid tot uitgifte van preferente aandelen hebben afgeschaft. In de VS hebben alle bedrijven nog een gifpil.
Omvang bedrijven neemt toe
2007/09/18 in FD p.7

Het aantal grote bedrijven in Nederland loopt de afgelopen jaren terug, als gevolg van het sterk gestegen aantal fusies. Dat blijkt uit cijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gisteren publiceerde. Volgens deze cijfers is het aantal bedrijven met meer dan honderd werknemers tussen 2003 en 2006 met 17% gedaald. (...)
In 2006 deden de buitenlanders 145 grote aankopen, waarvoor ze 48 miljard euro betaalden. Nederland kocht zelf 216 bedrijven voor 76 miljard euro.
2007/07/26 in VK p.2 door Gijs Zandbergen

Tijdschriften (...) Het buitenland heeft sowieso veel geld over voor Nederlandse producten, ja, zelfs voor hele ondernemingen. De eigendomspapieren van ABN Amro, Numico, Corus zijn de grens al over, of dreigen dat te gaan. Is dat erg? Valt mee, zegt Elsevier. In de praktijk verandert er niet veel. Bovendien is de balans positief. In 2006 deden de buitenlanders 145 grote aankopen, waarvoor ze 48 miljard euro betaalden. Nederland kocht zelf 216 bedrijven voor 76 miljard euro. (...)
Kamer steunt terugkeer van gouden aandeel Staat
2007/07/26 in FD p.1

Een kamermeerderheid van PvdA, CDA en SP pleit ervoor om bedrijven uit strategische sectoren te beschermen tegen investeerders van buiten de Europese Unie. De Kamer geeft daarmee steun aan plannen van eurocommissaris Peter Mandelson deze week voor herintroductie van het gouden aandeel . In Europa bestaat vrees voor de snelle opkomst van grote staatsfondsen uit China en het Midden-Oosten die hier in bedrijven investeren. (...)
Niet de aandeelhouder, maar de manager houdt uitverkoop
2007/06/02 in VK p.B1 door Jaap van Duijn

(...) Mij zijn tot dusver geen gevallen bekend waarbij agressieve aandeelhouders een verkoop wisten te bewerkstelligen, zonder dat het zittende management daaraan zijn instemming verleende. (...)Er is hier sprake van een vrij vast patroon. Het zittende management wordt altijd gepaaid door de belagers. Voor zover de managers mogen blijven, worden hun steevast hoge beloningen in het vooruitzicht gesteld. (...) De kans is groot dat tot de eerste groep van economieën vooral de kleine landen zullen behoren. Landen als Nederland, België, Zwitserland, Oostenrijk, Ierland en de Scandinavische landen. Dit zijn immers de landen met een relatief kleine thuismarkt, die van nature geen grote ondernemingen zullen voortbrengen die weer kleinere, elders gevestigde bedrijven kunnen overnemen. De kans dat Nederland een autofabrikant van wereldformaat voortbrengt, is vele malen kleiner dan dat de VS, Duitsland, Japan of China dat doen. (...) Of een klein land wereldspelers binnen zijn grenzen heeft en kan houden, hangt daarom in de eerste plaats af van de kwaliteit en de ondernemingslust van het management. (...)
Nederlandse bedrijven in uitverkoop
2007/05/03 in VK p.1 door Xander van Uffelen

Buitenlandse partijen hebben de laatste drie jaar voor ruim 188 miljard euro aan Nederlandse bedrijven opgekocht. In totaal zijn drieduizend bedrijven in buitenlandse handen overgegaan, terwijl Nederlanders in diezelfde periode slechts duizend ondernemingen over de grens kochten. Dat blijkt uit cijfers van het onderzoeksbureau Bureau Van Dijk Electronic Publishing. De uitverkoop staat in schril contrast met de grote overnames die Nederlandse bedrijven eind jaren negentig in het buitenland deden. De uitverkoop van Nederlandse bedrijven is de laatste maanden in een stroomversnelling gekomen. (...) Vooral bedrijven uit de hoofdbeursindex AEX houden grote uitverkoop. De 25 bedrijven uit de AEX hebben sinds 2004 (exclusief Ahold en ABN Amro) voor 65 miljard euro aan bezittingen van de hand gedaan, terwijl er voor 34 miljard in het buitenland is gekocht. Door de verkoop hebben AEX-bedrijven voor 10 procent van hun marktwaarde van de hand gedaan. (...) Met de uitverkoop trachten de bedrijven kritische beleggers tevreden te stellen. (...) Investeerders uit de VS en Groot-Brittannië zijn de grootste kopers van het Nederlandse bedrijfsleven.
KPN-drama heeft politiek angstig gemaakt
2007/04/04 in FD p.3 door Roy op het Veld

(...) De overname van E-Plus zadelt KPN op met een miljardenschuld. Als de aandelenmarkt instort, dreigt KPN te bezwijken. De Nederlandse politiek raakt in paniek, want als KPN omvalt, komt het Nederlandse telefoonnet in gevaar. Telefonie is een publieke dienst en de overheid is gedwongen mee te doen in de herfinanciering van KPN. Dat kost de Staat euro 1,7 mrd. Eens, maar nooit weer, is de reactie van de Nederlandse politiek. Minister Laurens Jan Brinkhorst van Economische Zaken (EZ) zegt later dat als hij in 2000 al minister was geweest, hij ook zou hebben geparticipeerd in de redding van het bedrijf, maar dat KPN dan zijn netwerk had moeten inleveren. Het publieke belang kan niet bedreigd worden als er geen commerciële risico's zijn, redeneert Brinkhorst. KPN is echter al gedeeltelijk geprivatiseerd, wat afsplitsing van het telefoonnet lastig maakt. Als de liberalisering en de privatisering van de energiesector aan bod komt, slaat Brinkhorst toe. Om een herhaling van het KPN-drama te voorkomen, komt hij met de splitsingswet. (...) (...) De Eerste Kamer haalt in november 2006 de angel uit de wet. De energiebedrijven hoeven de netwerken alleen operationeel af te splitsen, dat wil zeggen vergaand afschermen van de commerciële bedrijfsvoering. Maar als blijkt dat commerciële risico's in het buitenland de netten in gevaar brengen, dan wordt splitsing alsnog afgedwongen. (...) In tegenstelling tot KPN mogen de Nederlandse energiebedrijven niet meedoen aan de Europese consolidatie. Althans, niet zonder eerst de netwerken af te splitsen. Voor de Tweede Kamer en de minister bleek gisteren de maat vol. (...)
Fusies slechts zelden echt succesvol
2007/03/27 in FD p.13

De vele tientallen miljarden euro's en dollars die aan fusies en overnames worden uitgegeven leveren slechts zelden echt succes op. Eén op de tien fusies en overnames is haar geld waard. Dat blijkt uit een studie van het onderzoeks- en adviesbureau Hay Group. Uit de conclusies komt naar voren dat er bij de fusies en overnames te veel aandacht uitgaat naar het boekenonderzoek en de integratie van IT-systemen, de harde factoren. Naar de minder harde kwesties, zoals de bedrijfsculturen, wordt beduidend minder goed gekeken. (...) Probleem is volgens de onderzoekers dat managers het lastig vinden om een bedrijfscultuur goed in kaart te brengen. Slechts een derde onderzocht voorafgaand de culturen. (...)
Opkoopfondsen goed voor ruim helft Nederlandse overnamen
2007/03/16 in VK p.7 door Geert Dekker

(...) Deze private equity-fondsen namen 57 procent van de waarde van alle transacties groter dan 5 miljoen euro voor hun rekening. In 2003 was dat 15 procent. Dat blijkt uit de jaarlijkse inventarisatie van de fusie- en overnamemarkt door het adviesbureau KPMG. (...) Tot twee jaar geleden werd het als niet verantwoord beschouwd een schuld te hebben van meer dan drie of vier keer het bruto resultaat. Dit was om te voorkomen dat het bedrijf door de hoge rentelasten in de problemen komt als de winst eens een keer lager uitvalt. Maar in de loop van vorig jaar is volgens het onderzoek van KPMG die verhouding opgelopen tot gemiddeld vijf á zes. 'Uitschieters van acht komen voor', aldus Jurgen van Breukelen, voorzitter van KPMG Corporate Finance. 'Gevaarlijke proporties', noemde Philip Houben dat, de topman van Wavin, de buizenfabrikant die vorig jaar naar de beurs ging. Daarvoor was Wavin zeven jaar eigendom van het opkoopfonds CVC. 'Er wordt te veel betaald voor bedrijven. Private equity laat zich nu niet leiden door de geschatte waarde van de onderneming, maar door de omvang van de leningen die ze bij banken kunnen krijgen.' Het is niet de vraag óf dit misgaat, aldus Houben. 'Het is wachten op het moment dát het misgaat.' (...)
Dertig en dan nog steeds bij moeder
2007/02/23 in NRC pagina 11 door Jeroen Wester

(...) Er zijn maar weinig banken in de wereld die ABN Amro in haar huidige vorm kunnen kopen: Citigroup zou het kunnen, de Bank of America ook of bijvoorbeeld HSBC. Een vijandig bod is vrijwel uit den boze. Want bankieren is een handel in vertrouwen. En de investeringsmaatschappijen kunnen ABN Amro ook niet kopen, omdat hun spel van vele leningen niet mogelijk is bij een bank: dat staan de regels en toezichthouders niet toe. (...)
Nederland raakt bedrijven kwijt, maar koopt ze ook (maar veel minder. redactie)
2006/12/16 in NRC pagina 26 door Marcel aan de Brugh en Elsje Jorritsma

Debat over de ingrijpende veranderingen die de globalisering voor Nederland teweegbrengt Buitenlandse koper van Nederlands bedrijf:
Jaar-Aantal-Waarde miljarden
2004-101-16,1
2005-123-17,7
2006-72-21,3
Totaal-296-55,2
Nederlandse koper van buitenlands bedrijf:
2004-55-6,3
2005-76-19,3
2006-45-13,6
Totaal-176-39,2

'Getronics prooi voor overname'
2006/10/26 in de Volkskrant pagina 7

(...) Volgens Berenschot hebben sommige bedrijven het aan zichzelf te wijten als ze worden overgenomen. 'Ondernemingen die het doelwit worden van durfkapitalisten, zijn ondergewaardeerd, hebben een groot onbenut groeipotentieel, omvangrijke liquide middelen, een onsamenhangend activiteitenpakket of onvoldoende rendement', zegt Berenschot-consultant Hendrik Jan Kaal. (...)
Opkoopkandidaten:
Sanering: 1. Getronics 2. Stork 3. Besi 4. Laurus 5. Van der Moolen 6. ASMI 7. Hagemeyer 8. Ahold 9. Exact
Groeipotentieel: 1. Binck 2. Brunel 3. ASML 4. BAM
Op de pof stemrecht verwerven
2006/10/21 in FD door Pieter Elshout

(...) Aandeelhouders in Nederlandse ondernemingen doen doorgaans weinig met hun stem. In een doorsnee aandeelhoudersvergadering van Stork komt misschien 30% van het uitstaande aandelenkapitaal opdagen. In deze bijzondere vergadering wordt de opkomst uiteindelijk 52%, zodat de 40% van Centaurus en Paulson een verpletterende overmacht oplevert. (...) Wie de aandelen in depot heeft in de periode dat deze geregistreerd moeten worden voor de aandeelhoudersvergadering, mag stemmen. Of die aandelen nu oorspronkelijk eigendom zijn, of dat ze zijn geleend, dat maakt niet uit. En omdat aandelen lenen in de huidige financiële markten helemaal niets bijzonders is - volgens cijfers van dataleverancier Performance Explorer wordt wereldwijd permanent voor $ 2800 mrd aan effecten geleend - kan er in theorie volop met geleende aandelen worden gestemd. Dat is handig voor hedge funds die een bedrijf onder druk willen zetten, maar dus ook voor bedrijven die zich daartegen willen verzetten. (...) Vooral de grote spelers kiezen massaal voor uitlenen. Performance Explorer rekent voor dat er wereldwijd ter waarde van $ 14.000 mrd aan effecten voor uitlenen beschikbaar wordt gesteld. Daarvan wordt ruwweg 20% daadwerkelijk geleend. Het aantrekkelijke voor de uitlener is dat deze een leenvergoeding krijgt. Gemiddeld gaat het om bijvoorbeeld 0,1% vergoeding voor een hele portefeuille per jaar. Grote afnemers in de leenmarkt zijn effectenhuizen, die de handel onderhouden in aandelen of derivaten. (...) Zonder de leenmarkt kan er niet short worden gegaan in de mate waarin dat nu gebeurt. (...) Naar aanleiding daarvan kondigde het ABP eind vorig jaar aan geen aandelen meer te willen uitlenen aan partijen die enkel tot doel hebben om het stemrecht hierop uit te oefenen. De praktijk is echter weerbarstig. Leo Lueb, belegger bij pensioenfonds PGGM, geeft dat toe: 'We kunnen slecht zien of er misbruik wordt gemaakt van het stemrecht.' Voor creatieve geesten zijn de mogelijkheden groot. In de Verenigde Staten zijn voorbeelden bekend van aandeelhoudersvergaderingen waarbij meer dan 200% van de uitstaande aandelen in stemming wordt gebracht. Geleende aandelen werden vele malen doorgeleend. (...)
Private equity niet te weerstaan
2006/10/17 in het Financieele Dagblad p.13 door Pieter Elshout en Franka Rolvink

(...) Een paar jaar geleden namen banken nog massaal afscheid van hun private equity-poot. (...) Om elke schijn van belangenverstrengeling tegen te gaan - en ook omdat de verliezen op private equity-investeringen bij sommige banken begin deze eeuw hoog opliepen - waren de banken tot voor kort nog bereid tot vergaande concessies. (...) Ondertussen is het tij weer helemaal gekeerd. De banken zijn net als eind jaren tachtig en eind jaren negentig weer fors aan het investeren in private equity. (...)
ING Real Estate voelt hete adem in de nek
2006/10/16 in het Financieele Dagblad p.11 door Gabriëlle Klaver en Wabe Van Enk

Was ING Real Estate als ontwikkelaar enkele jaren geleden nog onbetwist marktleider in Nederland, inmiddels wordt die positie minder onbetwist door de nieuw te vormen combinatie Rabo/Bouwfonds/MAB. (...) Voor het onderzoek, dat donderdag in PropertyNL Magazine verschijnt, zijn alle plannen commercieel vastgoed in Nederland naar metrage geïnventariseerd. (...) Zouden plannen voor woningen in het onderzoek meegenomen zijn, dan zou de combinatie Rabo/Bouwfonds/MAB overigens veruit nummer een zijn. (...) Het is ook interessant hoe Multi Vastgoed, afkomstig van het van de beurs gehaalde AM Vastgoed, zich op deze markt weet te handhaven. Uit het onderzoek blijkt dat Multi Vastgoed haar sterke marktpositie onder auspiciën van moeder Morgan Stanley Real Estate Fund weet te handhaven. (...) De Angelsaksen hebben naast Multi meerdere ontwikkelaars in het fonds zitten en zijn ongemerkt Europa's nummer één in ontwikkeling geworden.(...)
KKR heeft het voor de anderen verpest
2006/10/06 in het Financieele Dagblad p.11 door Franka Rolvink

De beursnoteringen van private equity- partijen lijken uit te lopen op een flop. De eerste beursdebutant trekt zich terug. (...) Als laatste huis debuteerde vorige week in Londen het Zwitserse Partners Group met een fonds van euro 350 mln. Dat was al euro 50 mln minder dan waarop de Zwitsers hadden gehoopt. Het bleken gelijk de eerste stuiptrekken te zijn van een overschatte belangstelling voor private equity op de effectenbeurs. Deze week trok beursdebutant Doughty Hanson zich op het allerlaatste moment terug. Het Brits private equity-huis had een notering aan de Amsterdamse beurs gepland van $ 1 mrd. De officiële verklaring van Doughty Hanson is dat ze hun investeerders 'niet willen blootstellen aan tegenvallende resultaten'. Door de koersontwikkeling bij andere beurskandidaten - lees KKR - die worden verhandeld tegen een koers 'die 15% lager staat dan waartegen ze naar de beurs zijn gebracht', durft Doughty Hanson de stap naar de effectenbeurs niet te zetten. (...)
Durfkapitaal verliest z'n voorsprong
2006/09/01 in het Financieele Dagblad p.5 door Pieter Couwenbergh

Het belangrijkste concurrentievoordeel van private equity dat steevast wordt genoemd, is het feit dat zij enkele jaren van de radar verdwijnen. (...) Je dacht toch niet dat private equity alleen maar succesverhalen heeft. "We can hit and miss" is hun motto. Als er bij tien bedrijven in een fonds twee mislukkingen zitten tegenover drie kassuccessen zijn zij dik tevreden. (...)Private equity is geen panacee, maar profiteert van een samenloop van omstandigheden. Hun succes betekent tegelijkertijd dat zij hun concurrentievoordeel snel verliezen. 'Private equity-huizen groeien in een waanzinnig tempo. De kans op een enorme uitglijder neemt toe. Bovendien halen zij hun geld niet langer bij een kleine groep van happy few, maar krijgen ze meer en meer te maken met institutionele beleggers. Daardoor zullen ook zij meer verantwoording moeten afleggen voor hun beleid, meer transparantie moeten bieden tot op het niveau van de bedrijven die zij nu overnemen.(...)
Iedereen is dol op private equity...
2006/08/05 in NRC p.17 door Daan van Lent en Menno Tamminga

Steeds meer Nederlandse bedrijven komen in handen van nieuwe financiers met hoge winstdoelstellingen. Bankiers, advocaten en adviseurs zijn dol op hen. Maar vakbonden worden nerveus over hun saneringsijver. Zijn het bouwers of brekers? (…)Nee, dan heeft directievoorzitter Philip Houben van Wavin het beter getroffen. Ook zijn bedrijf werd door CVC gekocht. Ook in 1999. Maar Wavin, producent van kunststofleidingen, een verwaarloosde dochter van energiereus Shell, mocht wel uitgroeien tot een Europese marktleider. (…)Topmanagers van beursgenoteerde bedrijven die het beu zijn om te voldoen aan nog meer voorschriften over verantwoording en openbaarmaking, die moe worden van bedillerige grote beleggers en tijdvretende betweterige kleine kapitalisten, hebben tegenwoordig een lucratieve uitweg: een overname door private equity. (…)De moderne financiers mijden als van nature de publiciteit, met één uitzondering. Eigen roem. De koplopers troeven elkaar af met steeds grotere investeringsfondsen. Permira, een private equity beheerder uit Londen kwam afgelopen maand met het grootste Europese fonds, goed voor 10 miljard euro. De Amerikaanse Blackstone overtrof dat weer met een fonds van 15,6 miljard dollar. (…)De overnames zijn uiterst profijtelijk voor de geldschieters van de private equity beheerders, waaronder de grootste Nederlandse pensioenfondsen. (…)De old boys in de top van het Nederlandse bedrijfsleven zijn geziene adviseurs voor de nieuwe financiers van private equity. Af en toe mopperen bestuursvoorzitters dat de kapitaalkrachtige financiers de fusie- en overnamemarkt verpesten door te hoge bedragen te betalen. Of dat ze moe worden van alle partijen die steeds opbellen. Maar centrale figuren zitten aan het vuur. Jan-Michiel Hessels, oud topman van Vendex KBB en president-commissaris van beursbedrijf Euronext, zit in de advisory board van Blackstone. Kees van Lede, oud-topman van Akzo Nobel en commissaris bij onder meer Reed Elsevier en Philips, was tot februari drie jaar lang adviseur bij Carlyle. Onder de adviseurs van CVC zitten voormalig Heineken-topman Karel Vuursteen en Rob van den Bergh, de topman van VNU die bij de overname door een private equity consortium opstapte. (…)
Fusiekoorts groter dan in luchtbeljaren
2006/07/04 in Het Financieele Dagblad p.1

Het volume aan fusies en overnames overtreft dit jaar de fusiekoorts van eind vorige eeuw. Er is sprake van een unieke combinatie van stijgende winsten, goedgevulde overnamekassen en goedkope financiering. In het eerste halfjaar van 2006 lag het volume aan aangekondigde fusies en overnames wereldwijd op $ 1800 mrd, zo blijkt uit cijfers die dataleverancier Thomson Financial gisteren heeft gepubliceerd. Dat is 44% meer dan in de eerste helft van vorig jaar en het drievoudige van het volume in 2002 en 2003. De helft van het aantal transacties vindt plaats in Europa. Anders dan tijdens de vorige hausse, die zich concentreerde rond internet, telecom en technologie, delen deze keer alle sectoren in de fusiekoorts. De snelle stijging van het aantal transacties leidt ertoe dat zakenbanken over elkaar heen buitelen om hun teams te vergroten. Er is vooral een gebrek aan medewerkers met vier tot zes jaar ervaring. In de slechte jaren, na 2001, zijn juist jonge bankiers weggesaneerd. (...) Dit jaar wordt 73% van de transacties volledig in contanten betaald. In 1999 was dat 35%. Toen werden de meeste overnames betaald met aandelen. (...) Veel Europese transacties reflecteren de behoefte aan meer schaalgrootte. Dit jaar hebben meer fusies in Europa dan ooit een grensoverschrijdend karakter.
Overnames in Europa op een recordhoogte
2006/03/07 in Het Financieele Dagblad p.11 door Franka Rolvink

(...) Het oude recordjaar van 2000 is overtroffen en per transactie verdubbelde de waarde. (...) De aanwezigheid van vermogende private equity-huizen is een belangrijke drijfveer. In de eerste twee maanden van dit jaar werd in Europa voor $297 mrd aan overnames gemeld. In de eerste twee maanden van het recordjaar 2000 was dat een bedrag van $275 mrd. (...) S&P maakt in een rapport bekend zich zorgen te maken over de omvang van het geleende bedrag. Vooral omdat de durfkapitalisten liever overgaan tot herfinanciering van hun bedrijven om zichzelf vervroegd dividend uit te laten betalen, in plaats van bouwen aan de waarde van het bedrijf. (...)
Zijn topmanagers dom of ondernemend?
2006/03/01 in F&O p.11-14 door Jos van Hezewijk

Grote overnames plegen is niet erg handig, stellen economen. De meeste grote overnames zijn op langere termijn immers verliesgevend. Maar de beleidshorizon van topmanagers is kort. En ondernemen is kansen benutten en dus risico’s nemen.

Volledige artikel
De ‘barbaren’ staan weer voor de poort
2006/02/23 in Het Financieele Dagblad p.17 door Jan Maarten Slagter

(...) Bij de onvriendelijke biedingen van dit moment zijn niet of nauwelijks durfinvesteerders betrokken. ‘Private equity schrikt terug van vijandige overnames’, aldus Rurik Ingram, partner van Brunswick, een pr-bureau dat betrokken is bij veel overnamesituaties. ‘Dat leidt tot publiciteit en daar houden durfkapitalisten niet van. Bovendien hebben ze het management veel te hard nodig.’ Bedrijven in dezelfde sector hebben zelf een goed beeld van de markt en van de positie van het doelwit daarin. Ze hebben het boekenonderzoek (‘due diligence’) en de informatie die het management kan geven minder nodig. (...) Hiermee is een belangrijk verschil gegeven met de jaren tachtig, waarin private equity het voortouw nam bij de vijandige overnames. (...)
Een nuttig antwoord op de spelletjes stratego die concerns rijp voor de sloop hebben gemaakt
2006/02/11 in NRC Handelsblad p.17 door Hans Schenk

(...) Zo lang er dus aanbod van fusiekneusjes is (voorwaarde no.1), en geldschieters geen andere investeringsprojecten omhanden hebben (voorwaarde no.2), zijn de participatiemaatschappijen de koning te rijk. (...) De fusiekneusjes uit de jongste herstructureringsgolf zijn ook zelf aan het rationaliseren geslagen - zoals dat gebeurt in de aftermatch van iedere fusiegolf. Veel bedrijven (denk aan KPN en Numico) hebben tijdens de afgelopen jaren in hoog tempo tal van overnames weer afgestoten (uiteraard tegen verliezen van honderden miljoenen of zelfs enkele miljarden). (...) Het lokaas van zeer hoge rendementen bij geringe inspanning zou er ook wel eens toe kunnen leiden dat de participatiemaatschappijen wat al te enthousiast aan het kopen slaan, zodat ook bedrijven onder de hamer gaan die een hecht en productief geheel vormen. (...) In sommige gevallen zijn participatiemaatschappijen nuttig doordat ze concerns, die zich onder druk van andere concerns - en vervolgens van de beurs - in het fusiegewoel wierpen, helpen de gedane fusies weer te ontmantelen, in andere gevallen voeden ze juist de totstandkoming van dergelijke fusies omdat ze de opgekochte bedrijven als partjes weer de arena van economische onwenselijke fusies binnen loodsen. (...) In dat verban dis in ieder geval duidelijk dat het fusietoezicht van NMa en Europese Commissie - zowel als dan van de twee Amerikaanse toezichthouders - in het geheel niet is toegesneden op de moderne herstructureringsproblematiek. Deze organisaties werken nog volgens de economische leerboekjes uit de jaren zestig. (...)
De Philipsen van de 22ste eeuw
2005/12/07 in NRC Handelsblad p.15 door Maarten Schinkel

(...) In het dit jaar gepubliceerde boek Why most things fail: Evolution, extinction and economics richt de Amerikaanse auteur Paul Ormerod zich juist op het falen. Een paar voorbeelden: van de honderd grootste bedrijven in 1912 waren er halverwege de jaren negentig nog maar 19 zelfstandig over. (...) Van de 23 AEX-fondsen in 1985 zijn er op dit moment maar 7 die nog steeds in hun toenmalige vorm in de index staan: Aegon, Ahold, Akzo, Heineken, Philips en Unilever. En Shell (...) De andere zijn gefuseerd, zoals ABN met Amro, Nationale-Nederlanden met NMB. Of opgeslokt, zoals Hoogovens, KLM en Nedlloyd. En er zijn ook bedrijven als Fokker en Daf die het sindsdien tot de AEX-index schopten, maar ten onder gingen. (...) Ormerod becijferde dat jaarlijks 10 procent van alle ondernemingen, om welke reden dan ook, verdwijnt. (...)
Cultuur speelt nauwelijks een rol bij fusies
2005/09/09 in Het Financieele Dagblad p.6 door Heiko Jessayan

(...) Volgens Hans Schenk, hoogleraar aan de Utrecht School of Economics (USE), zijn alle fusies doorgaans hachelijke ondernemingen. 'Grensoverschrijdende fusies zijn doorgaans omvangrijk. Omvangrijke fusies gaan doorgaans fout. (...) We vinden bij mislukte fusies net zo vaak dat de cultuurafstand goot als klein is. Cultuur krijgt bij fusies al gauw het karakter van borrelpraat.' (...) 'Fusies in de financiële dienstverlening hebben een grotere kans op succes dan daarbuiten. Dat heeft alles te maken met het feit dat onder financiële instellingen als banken een grote fragmentatie bestaat.
Verder opmars van bedrijvenhandelaren
2005/08/27 in NRC Handelsblad p.19 door Jeroen Wester

Bestuurders van grote ondernemingen kunnen hun borst natmaken, want investeringsmaatschappijen zullen op korte termijn nog actiever worden op het fusie- en overnamefront. De koopkracht van deze bedrijvenhandelaren groeit gestaag door het geld dat verzekeraars en pensioenfondsen beschikbaar stellen. (...)
Assertieve Angelsaksische beleggers ruiken bloed
2005/05/10 in NRC Handelsblad p.13 door Jeroen Wester

De top van Deutsche Börse sneuvelt in de strijd met assertieve Angelsaksische beleggers. (...) Maar het is te gemakkelijk om speculatieve beleggers dan maar de schuld te geven. Want wie levert speculatieve investeerders als het British Children's Investment Fund (TCI) het geld om hun kleine investeringen met hulp van leningen enorm op te schroeven? Dat zijn gewone gevestigde banken als Deutsche Bank. En wie levert het aanvangskapitaal van zulke hedge fondsen? Dat zijn vooral traditionele beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars waar de burgers hun geld (gedwongen) parkeren. (...)
Hagemeyer in handen Amerikanen
2003/11/25 in NRC Handelsblad p.11

Handelshuis Hagemeyer verwacht te worden overgenomen door de Amerikaanse investeringsmaatschappij Clayton Dubilier & Rice (CD&R). (...)
Eenderde bedrijven uit AEX-index in het rood
2003/11/15 in NRC Handelsblad p.1

Bijna eenderde van de bedrijven uit de toonaangevende AEX-index lijdt verlies. (...) Een groot deel van de verliezen wordt veroorzaakt door overnames die bij nader inzien tegen te hoge prijzen zijn gedaan. (...) Afgelopen week bleek dat de Nederlandse economie voorzichtig uit het dal kruipt met een kwartaalgroei van 0,1 procent. De groei komt grotendeels voor rekening van overheidsbestedingen. (...) Volgens H. Schenk, hoogleraar economische wetenschappen aan de Universiteit Utrecht, weerspiegelen de verliezen van grote concerns een maatschappelijk economisch probleem. "Eind jaren negentig hadden we een enorme fusiegolf. Onderzoek wijst erop dat meer dan 80 procent van de fusies en overnames mislukt. De pijn daarvan moet nu verwerkt worden, meent de Utrechtse econoom. Volgens Schenk leren eerdere onderzoeken dat dit proces zo'n vijf jaar kost. "Ik verwacht vanaf 2005 dat bedrijven pas weer gaan opbouwen." Bedrijven die zich proberen te herstellen van mislukte overnames zijn volgens de hoogleraar een belangrijke factor in het ontstaan van een economische recessie. (...)
Koper voor deel van Numico
2003/05/10 in NRC Handelsblad p.1

Bill Watts treedt af als commissaris van Numico, omdat hij werkt aan een bod op Numico-dochter GNC, de Amerikaanse vitaminepillenfabrikant die hij zelf in 1999 aan het voedingsconcern verkocht.
Aantal overnames gehalveerd
2001/12/11 in Het Financieele Dagblad p.1

De totale waarde van wereldwijde fusies en overnames daalt dit jaar met meer dan 50% ten opzichte van het voorgaande jaar. De waarde neemt af van $ 3300 mrd tot circa $ 1600 mrd. Op de Nederlandse markt daalt de waarde van fusies en overnames tussen Nederlandse bedrijven zelfs met zo'n 80%, van $ 20 mrd tot nog geen $ 4 mrd. Dat blijkt uit onderzoek van KPMG Corporate Finance. (...)
Allianties hebben meer succes dan fusie en overnames
2001/08/11 in Het Financieele Dagblad p.6 door Ard-Pieter de Man, Geert Duysters

(...) Allianties zijn intensieve samenwerkingsverbanden tussen organisaties, waarbij de partners onafhankelijk blijven. Anders dus dan fusies en overnames (...) Al meer dan twaalf jaar groeit het aantal allianties hard. Het aantal benadert het aantal fusies en acquisities. McKinsey schat het aantal allianties in 2000 op 37.000; Thomson Financial Services telde afgelopen jaar 42.000 fusies en acquisities. Dat er ondanks deze cijfers weinig aandacht is voor allianties komt omdat zij betrekkelijk ongrijpbaar zijn. Allianties kennen veel verschijningsvormen (...) Mede als gevolg hiervan is integratie van de partners in allianties eenvoudiger. (...) Ten tweede vergen allianties meestal minder investeringen dan fusies en overnames. (...) Het belangrijkste voordeel van allianties is echter dat zij een beperkte looptijd kunnen hebben. (...) Hoewel nog altijd een meerderheid van de allianties mislukt, ligt het slaagpercentage hoger dan bij fusies en overnames: rond de 50% tegenover rond de 30% bij fusies. Bovendien stijgt het aantal bedrijven dat succesvol is met allianties. (...)
Markt fusies en overnames gehalveerd
2001/06/27 in Het Financieele Dagblad p.5

Het aantal fusies en overnames in Europa is in het eerste kwartaal van dit jaar fors gedaald. De totale waarde van deze transacties is met 52% teruggelopen in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. Dat blijkt uit een onderzoek van de PA Consulting Group. (...) PA Consulting wijst er verder op dat de Amerikaanse fusie- en overnamemarkt nog verder is ingezakt dan de Europese markt. De daling in de VS bedraagt in het eerste kwartaal 64%. Binnen Europa constateren de onderzoekers grote verschillen in fusie- en overnameactiviteiten. In Frankrijk is de teruggang maar liefst 90%. Duitsland volgt op de voet met 80%. (...) In Groot-Brittannië daarentegen is de teruggang beperkt gebleven tot enkele procenten. (...) Opvallend is dat Europese bedrijven doorgaan met het kopen van Amerikaanse ondernemingen. De waarde van de grensoverschrijdende acquisities is in het eerste kwartaal slechts 4% lager uitgekomen. (...) Wereldwijd gezien hebben de Europese bedrijven in de eerste drie maanden van dit jaar 20% minder fusies en overnames gepleegd dan in dezelfde periode vorig jaar. (...) Ook de Amerikanen hebben hun overnameactiviteit in Europa flink teruggeschroefd. Het aantal transacties is 36% lager uitgekomen dan in het eerste kwartaal van vorig jaar. De gemiddelde transactiewaarde veranderde niet.
Opmars van accountants in advocatuur
2001/02/13 in Het Financieele Dagblad p.1

De opmars van advocatenkantoren, die deel zijn van een multidisciplinaire accountant- en adviesorganisatie, wordt steeds meer zichtbaar. Dit blijkt uit de Stand van de Advocatuur, die vandaag door uitgeverij KSU gepubliceerd wordt. AKD Prinsen Van Wijmen, het aan Deloitte & Touche gelieerde advocatenkantoor, is naar de vierde plaats in de toptien van de grootste advocatenkantoren in Nederland doorgestoten. Holland Van Gijzen van accountant- en adviesconcern Ernst & Young staat nu voor het eerst op de tiende plaats. Ook de Engelse kantoren rammelen aan de gevestigde orde van de toptien. Allen & Overy is van de negende plaats naar de zesde doorgedrongen. Voor Clifford Chance, nu nog op de elfde plaats, zal het als een van de snellere groeiers niet veel tijd kosten voordat het een plaats bij de grootste advocatenkantoren in Nederland verovert.
Beter rijden dan kopen
2001/01/16 in de Volkskrant p.14 door Harry van Gelder

(...) De waarde van de aankopen in Noord-Amerika door West-Europese bedrijven was vorig jaar twee en een half keer zo groot als de investeringsstroom van Noord Amerikaanse bedrijven in Europa, constateert J. De Rooy van KPMG. (...) Groot-Brittannië was met 330 miljard dollar de grootste internationale koper, gevolgd door Frankrijk (137 miljard), de Verenigde Staten (136 miljard) en Nederland (70 miljard). (...)
Internationale overnames en fusies toegenomen
2001/01/15 in de Volkskrant p.2

(...) Uit onderzoek van bureau KPMG blijkt dat vorig jaar wereldwijd 7335 grensoverschrijdende transacties plaatsvonden, tegen 2901 vier jaar eerder. Vorig jaar betaalden bedrijven gemiddeld 320 miljoen dollar voor een overname in het buitenland, tegen 132 miljoen dollar in 1996. Internationale transacties maakten vorig jaar 41 procent van de waarde uit van alle fusies en overnames. In 1996 was dat 24 procent. (...) Grootste overnemers zijn Groot-Brittannië en Frankrijk (respectievelijk 96 en 43 miljard dollar), gevolgd door Nederland en Zwitserland (beide ruim 20 miljard dollar). Van de dertig grootste internationale overnames waren er tien door Europese bedrijven in Noord-Amerika. (...)
Het offensief van de big five
2001/01/05 in NRC Handelsblad p.12 door Micha Kat

(...) De rol van de Europese continentale advocatuur is wat betreft de grote beursgenoteerde ondernemingen uitgespeeld: de Engelsen zijn bezig alles met potentie over te nemen. Ondertussen worden de eerste tekenen zichtbaar van een Engels-Amerikaanse fusiegolf die tot gevolg zal hebben dat de mondiale corporate taart binnen een jaar of vijf zal worden verdeeld tussen maximaal tien wereldwijd opererende advocatenkantoren. De Brauw Blackstone Westbroek zal via het Engelse Linklaters tot deze elitegroep gaan behoren net als de 'Amsterdammers' van Allen & Overy en Freshfields, maar ook Ekelmans Den Hollander dat door de fusie met Lovells (het vierde kantoor van Europa) deel is geworden van een mondiale juridische machtsfactor. De vraag die de topadvocatuur bij dit alles meer dan enige andere bezighoudt is: zullen de big five uit de accountancy (maar allang geen accountantsfirma's meer) erin slagen zich in deze top 10 te wurmen? Ze investeren tientallen miljoenen in het opbouwen van hun eigen mondiale advocatenkantoren om de slag aan de gaan met de gevestigde orde. In ons land opereren reeds de kantoren van KPMG (Steins Bisschop Meijburg & Co), Andersen Legal (Wouters), Ernst & Young (Holland Van Gijzen), PricewaterhouseCoopers (Landwell) en Deloitte & Touche (AKD Prinsen). (...) "Waar het om gaat is dat KPMG de bedrijven uit hun netwerk ertoe beweegt ook hun juridische werk binnen de organisatie uit te besteden. Wij noemen dat het wakker maken van de sleeping giant." Naast deze contacten vanuit vooral de accountancy met letterlijk de hele Fortune 500 hebben de big five nog drie krachtige wapens in handen: een ongekende schaalgrootte, technische (IT) superioriteit en ongelimiteerde geldbronnen. (...) the American Lawyer schatte hun aantal juristen (advocaten en fiscalisten; Ernst & Young uitgezonderd) afgelopen zomer op 12.400; met die van Ernst & Young erbij (thans 5400) kom je tot een actueel cijfer van rond de 20.000. De vijf grootste advocatenkantoren ter wereld komen nog niet eens tot de helft. (...) KPMG financierde in elk geval een mondiaal KLegal hoofdkantoor in Parijs (de Nederlander Bert Damstra is CEO en KPMG-baas Ben van der Veer zit in de board) (...) Holt zegt dat hij veel mensen langs krijgt van de middelgrote kantoren. "Daar gaan grote klappen vallen omdat ze te weinig strategie hebben als reactie op de internationalisering van hun cliëntenbestand." (...)
Eten tegen heug en meug
2000/12/15 in de Volkskrant p.15 door Pieter Klok

(...) De fusie- en overnamegolf bereikte in 1999 een recordhoogte van bijna 2500 miljard dollar. Dit jaar lijkt er sprake van een kentering. Vanaf april is het vermogen dat door fusies en overnames van eigenaar wisselt, voor het eerst sinds 1991 lager dan het voorgaande jaar. Volgens M. Vijverberg, partner van Deloitte & Touche, komt dat door de negatieve stemming op de kapitaalmarkt. Het is moeilijker om leningen af te sluiten of aandeelhouders warm te maken. Dit zijn echter incidentele factoren, hield Vijverberg zijn gehoor voor. De drijvende krachten achter de golf, internationalisatie en deregulering van de markt, zijn immers nog steeds aanwezig. (...)
Eerst opkopen, dan gaan onderhandelen
2000/10/27 in NRC Handelsblad p.12 door Menno Tamminga

(...) De opbouwers volgen een andere trend. Zij nemen aandelen van andere bedrijven, doorgaans concurrenten, met een heel opzichtig doel: wat extra druk uitoefenen om zaken te doen. (...) SNT wil samenwerken met Emis, Campina wil kazen (Leerdammers) kopen van Wessanen. (...) Beduidende aandelenpakketten kopen om druk uit te oefenen en zaken te doen beleeft daarmee een come-back. (...) De strategie van eerst kopen, dan praten is inmiddels wel succesvol gebleken. Pensioenfonds PGGM breidde eind vorig jaar en begin dit jaar zijn belang in participatiemaatschappij Alpinvest uit van iets meer dan 10 naar bijna 27 procent van het aandelenkapitaal. (...) Wie zijn effecten op de beurs verkoopt aan een opkoper die zijn bedoelingen nog niet kenbaar heeft gemaakt mist bij een later bod de overnamepremie die doorgaans wordt betaald. Heldere regels en tijdige informatieverschaffing over grote transacties van beleggers zijn dan ook van belang voor de transparantie van de financiële markten en voor de bescherming van (particuliere) beleggers. Daar schort het in Nederland nog steeds aan. (...) Krijgt de zuivelcoöperatie eerste keus bij de kazen? Wessanen heeft vorige week direct laten weten van niet, maar dat standpunt is natuurlijk niet vol te houden. (...) Bedrijven met veel geld in kas, zoals Wessanen zal hebben na een geslaagde verkoop van de zuiveldochters, zijn kwetsbaar. Campina kan zijn belang van tien (vijftien? twintig?) procent in Wessanen altijd doorverkopen aan een echte vijandige opkoper.
Geldstroom fusies en overnames naar 1.000 mld dollar
2000/10/04 in NRC Handelsblad p.19

(...) De ontwikkeling in Nederland gaat tegen de mondiale trend in. De toestroom van buitenlands kapitaal naar Nederland nam met 19 procent af tot 33,8 miljard dollar (84,5 miljard gulden). De Nederlandse investeringen in het buitenland daalden met 11 procent tot 45,9 miljard dollar (114,8 miljard gulden). (...)
De concentratie van de Europese bedrijven
1991/02/23 in FEM

Fusies en overnames waren wachtwoorden van de jaren tachtig. Europese bedrijven groeiden in omvang, Angelsaksische in winst. Jos van Hezewijk over beschermingsconstructies en de achterliggende redenen van bedrijven om te fuseren. Als er echter al een opstand is geweest van de kapitaalverschaffers, hebben concernmanagers die zonder veel moeite neergeslagen. Het management van bedrijven op het vasteland van Europa is er zelfs in geslaagd zijn machtspositie uit te breiden. In de meeste gevallen vormden juist de grootste concerns zelf de overnemende partij. Gecorrigeerde vergelijking van omzetgroei en winstvoet van de grootste ondernemingen. In percenten (Tabel).De Jong stelt dat het feitelijk onjuist is de laatste concentratiebeweging toe te schrijven aan de Europese integratie, zoals velen doen. Het defensieve karakter van fusies en overnames blijkt uit het feit dat zij zich het afgelopen decennium vooral voordeden in bedrijfstakken die terrein verliezen, zoals olie, chemie, tabak, voedingsmiddelen, dranken, ijzer, staal en zware machines. (...)
Macro-economie

Grote gaten in balans van de Staat
2008/11/26 in FD p.5 door Ed Groot

De netto vermogenspositie van de Nederlandse Staat is veel slechter dan blijkt uit de Staatsbalans van het ministerie van Financiën. Op basis van gangbare boekhoudregels zou een extra voorziening moeten worden getroffen van euro 1146 mrd. Dit blijkt uit een onderzoek van Deloitte in opdracht van de Nederlandse vereniging van registeraccountants Nivra. (...) Volgens de jongste officiële Staatsbalans was er eind 2007 een gering, maar positief staatsvermogen van euro 8,3 mrd. De grootste bezittingen van de Staat bestaan uit de aardgasreserves (euro 94 mrd), rijkswegen en gebouwen (euro 73 mrd) en staatsdeelnemingen en leningen (ruim euro 100 mrd). De bulk van de verplichtingen bestaat uit staatsschuld en militaire pensioenen. De ambtenarenpensioenen vallen erbuiten omdat die ondergebracht zijn in een zelfstandig pensioenfonds, het ABP. Volgens de onderzoekers geeft de Staatsbalans echter een zeer beperkt en vertekend beeld van het staatsvermogen. Zo worden alleen de bezittingen geteld van de rechtspersoon Staat der Nederlanden. Geen rekening is gehouden met de bezittingen van bijvoorbeeld de scholen en de circa 150 Zelfstandige Bestuursorganen. Deloitte heeft zich niet gewaagd aan een schatting van de waarde van deze bezittingen. Evenmin is getoetst of bijvoorbeeld de waarde van de infrastructuur realistisch is. Deloitte claimt dan ook nadrukkelijk niet dat het onderzoek een getrouw beeld geeft van de werkelijke vermogenspositie van de Staat. Wél stelt het onderzoek dat er omvangrijke verplichtingen bestaan die momenteel niet verantwoord worden. Deloitte heeft voor vier sectoren geïnventariseerd welke bedragen hiermee gemoeid zijn: de aardgasvoorraad, het klimaatbeleid, mobiliteit en infrastructuur en de vergrijzing. Veruit de grootste post is de vergrijzing. Er is nu al voor een bedrag van euro 950 mrd aan toekomstige AOW-uitkeringen toegezegd. Zouden die verplichtingen worden opgenomen in de balans, dan leidt dat tot een negatief vermogen van euro 60.000 per Nederlander. (...) Iets soortgelijks geldt voor de aardgasbaten. Om te corrigeren voor de uitputting van de aardgasbel moet eigenlijk een voorziening worden getroffen van euro 80 mrd. Voor klimaatbeleid is een inspanning nodig van euro 116 mrd, omgerekend naar euro's van nu. Hiervan betreft euro 36 mrd het verhogen van de dijken en euro 80 mrd moet gereserveerd worden voor terugdringing van de uitstoot en de opslag van CO2. Ten slotte liggen er nog aanzienlijke investeringsopgaven voor de infrastructuur en de kenniseconomie. Deze worden echter niet gekwantificeerd.
Een kerstcadeau van het kabinet: 500 euro voor iedereen (tegen crisis)
2008/11/15 in NRC p.14 door Flip van der Kam

(...) Tijdelijke verhoging van de overheidsuitgaven is weinig effectief. Het duurt te lang voordat alle vereiste vergunningen voor de versnelde aanleg van wegen binnen zijn en het werk is aanbesteed. Een tijdelijke belastingverlaging lijkt daarom het aangewezen middel om de sputterende motor van onze economie weer op gang te krijgen. Om een positief schokeffect te bereiken kan het kabinet - als het parlement groen licht geeft - alle volwassen burgers nog voor de Kerst eenmalig verblijden met 500 euro. Deze operatie kost de schatkist in eerste aanleg 6 miljard euro. Weliswaar een enorm bedrag, 1 procent van het bruto product, maar de crisis rechtvaardigt een stevige aanpak. In verhouding profiteren mensen met de laagste inkomens het meest. Dat is gewenst, omdat zij het meest geneigd zijn het kerstcadeau van het kabinet voor extra aankopen te gebruiken. (...)
In een vertrouwelijk rapport voorspelden wij het einde van de IJslandse banken (en Nederlandse problemen)
2008/11/08 in NRC p. O5 door Willem Buiter en Anne Sibert

Een vooraanstaand economenechtpaar kreeg begin 2008 het verzoek de financiële problemen van IJsland te bestuderen. Hun conclusie was dat het kwetsbare kwartet van een klein land met grote banken, een eigen munt en beperkte ruimte in de begroting het bankmodel van IJsland niet levensvatbaar maakte. Ze kregen gelijk. (...) Echter, de ondergang van de IJslandse banken is niet veroorzaakt door de dramatische ontwikkelingen en het wanbeleid van de afgelopen drie maanden. (...) (...) (...) Dat laatste was ook de mening van columnist professor Richard Portes die op 13 oktober in The Financial Times schreef dat Glitnir evenals de IJslandse banken Landsbanki en Kaupthing solvabel was. Deze drie banken hadden goede resultaten over het eerste halfjaar bekendgemaakt, kenden gezonde solvabiliteitsverhoudingen en waren niet sterker afhankelijk van marktfinanciering dan hun concurrenten. Geen van de banken had giftige activa. (...) De omstandigheden van IJsland waren buitengewoon. In minder extreme vorm geven echter ook andere landen blijk van dit fundamenteel inconsistente - of minimaal kwetsbare - kwartet factoren: (1) Een klein land met (2) een grote, internationaal actieve banksector, (3) een eigen munt en (4) beperkte budgettaire reserves in verhouding tot de potentiële omvang van het solvabiliteitstekort van de banksector. In dit verband moet worden gedacht aan Zwitserland, Denemarken, en Zweden en tot op zekere hoogte zelfs het Verenigd Koninkrijk, al is dit land beduidend groter dan de andere en heeft het een belangrijke munt. Maar als reservevaluta is het Britse pond op het tweede plan geraakt. Ierland, België, Nederland en Luxemburg genieten het voordeel van de euro, een internationale reservevaluta, als nationale munt. Voor de banksector in deze landen zou een gebrek aan liquide middelen niet fataal moeten zijn. Echter, gelet op hun beperkte budgettaire capaciteit kunnen vraagtekens worden geplaatst bij de mogelijkheden van deze landen om ernstige, fundamentele solvabiliteitskwesties in hun banksector te bestrijden. (...) Info: Buiter werd in Nederland geboren en is hoogleraar Europese politieke economie aan de London School of Economics and Political Science. Zijn echtgenote Sibert is hoogleraar en hoofd van de School of Economics, Mathematics and Statistics van Birkbeck College in Londen. Bron: www.mejudice.nl
Strijd om hoogste buffer
2008/10/20 in FD p.1

(...) Het core Tier 1 geldt als strengste eis - daarin zijn alleen het zuivere aandelenkapitaal en de eigen reserves opgenomen. Tot het gewone Tier-1 mogen ook hybride effecten als in aandelen om te zetten obligaties worden meegerekend. ING heeft met de staatssteun zijn Tier 1-ratio verhoogd van 8,5% naar 10%. Ter vergelijking: RBS gaat naar zijn miljardeninjecties van afgelopen weken naar ongeveer 12%. Credit Suisse verwacht naar 13,7% te gaan aan het einde van dit jaar en UBS komt na zijn omvangrijke balansreparatie uit op 11,5%. Wellink zegt zich bij de 10% van ING 'comfortabel' te voelen. Voor binnenlandse concurrenten als SNS Reaal betekent dat dat er werk aan de winkel is. De Utrechtse bank-verzekeraar gaf bij de halfjaarcijfers aan dat zijn tier 1-ratio 8% is. Van Lanschot zit iets beter met 8,8%. Rabobank had eind juni een ratio van 11,2%.
De cirkel is rond
2008/10/17 in NRC p.9 door Heleen Mees

Afgelopen maandag schreef Francis Fukuyama, de profeet die in 1989 in een essay het einde der geschiedenis verkondigde, op deze paginas dat Amerika zich moet bevrijden van de Reagan-dwangbuis. Onder het presidentschap van Ronald Reagan (1981-1989) werd het tijdperk ingeluid van hebzucht, egoïsme, onverantwoordelijkheid, overvloed en verwaarlozing. (...) (...) Maar Warren Buffett, de meest succesvolle investeerder ter wereld en volgens het Amerikaanse weekblad Forbes inmiddels ook de rijkste man ter wereld, waarschuwde in 2003 dat derivaten tijdbommen waren, zowel voor de marktpartijen die erin handelen als voor het economisch systeem, waardoor derivaten financiële massavernietigingswapens waren. Aan de aandeelhouders van zijn investeringsmaatschappij Berkshire Hathaway Inc. schreef Buffett in 2005: Grote hoeveelheden risico, in het bijzonder kredietrisico, zijn geconcentreerd in de handen van een paar derivatenhandelaren, die ook nog eens onderling veel met elkaar handelen. De problemen van één handelaar kunnen snel de andere handelaren besmetten. (...) De verbondenheid, wanneer die plotseling opduikt, kan tot ernstige problemen van het systeem leiden. De regering-Bush sloeg alle waarschuwingen in de wind. De afgelopen jaren zwol de derivatenmarkt op tot een geschatte waarde van 596 biljoen dollar, dat is bijna vier keer de waarde van alle aandelen, obligaties en bankdepositos ter wereld. (...) (...) Met zijn essay Het einde van de geschiedenis voorzag Fukuyama het westers triomfalisme na de val van de Berlijnse Muur van een theoretische basis. Ongebreideld kapitalisme was in de ogen van veel westerse leiders de beste manier om liberaal democratische waarden over de hele wereld te verbreiden.(...) (...) Het was kennelijk nog niet tot Fukuyama doorgedrongen dat sterke ideologieën, zoals het naakte kapitalisme van Reagan en Bush, in de praktijk juist kwetsbaar blijken. Nu de westerse economieën op de rand van de afgrond balanceren predikt de immer flexibele Fukuyama plotseling kapitalisme-light en een grote rol voor overheden.
Nederland renteniersland is ook niet alles (Amerika lijdt het minst)
2008/10/14 in FD p.9 door Ed Groot

Er is veel te doen over de teloorgang van Amerika. Wat we ondertussen dreigen te vergeten is dat de grootste klappen niet vallen in Amerika, maar bij de geldschieters van Amerika. De vrije val van de aandelenkoersen treft Europa, Azië en de olielanden zwaarder dan Amerika. Dat komt niet alleen omdat de Dow-Jones minder daalt dan de beurzen wereldwijd. Het komt ook omdat in tijden van hogere inflatie en lagere koersen de landen met grote spaaroverschotten hun bezit in waarde zien dalen, terwijl grote tekortlanden -Amerika dus- hun schulden zien afnemen. (...)
APG treedt op tegen (stopt eindelijk met) speculatie
2008/09/19 in FD p.1 door Carel Grol

ABP en tientallen andere pensioenfondsen uit Europa en de Verenigde Staten, waaronder de gigant Calpers, zijn gestopt met het uitlenen van aandelen van financiële instellingen. 'Daarmee willen wij bijdragen aan het verminderen van de volatiliteit', zegt een woordvoerder van APG, de pensioenuitvoerder van het ABP. Grote beleggers lenen vaak tegen een vergoeding aandelen uit. Deze kunnen worden gebruikt voor 'short-selling', het speculeren op een koersdaling. (...)
Bang voor stuwmeer met oliedollars (overdreven)
2008/08/22 in VK p.8 door Frank van Alphen

Sterke groei staatsfondsen (Hedgefondsen en Opkoopfondsen) mondiaal(, maar blijven klein). 2006 - 2012 x 1.000 miljard dollar:
Pensioenfondsen: 21,6 – 28,6;
Beleggingsfondsen: 19,3 – 30,6;
Verzekeraars: 18,4 – 34,6;
Reserves: 5,1 – 8,3;
Staatsfondsen: 2,7 – 7,7;
Hedge fondsen: 1,5 – 3,5;
Opkoopfondsen: 0,7 – 1,4.
Bron: State Street
Staatskassen terug op internationale agenda
2008/07/29 in NRC p.11 door Maarten Schinkel

(...) Voor volgend jaar voorziet de OESO een gemiddeld overheidstekort van 1,2 procent in de eurozone, bij een economische groei van 1,4 procent. Valt de groei in beide jaren tegen, dan schieten de tekorten omhoog. De eerste tekenen van ongerustheid zijn er: Frankrijk liet zijn europartners dit voorjaar weten pas in 2012 een balans op de begroting te bereiken, in plaats van het eerder beloofde 2010. Het tekort bedroeg vorig jaar al 2,7 procent van het bbp, en kan dit jaar oplopen tot 3 procent. Dat is op de grens die het Stabiliteitspact, dat werd gesloten voordat de euro werd ingevoerd, toestaat - ook al is dat Pact sindsdien verwaterd. Niet-euroland Verenigd Koninkrijk werd eveneens op de vingers getikt, omdat het tekort uit de hand loopt: volgens de OESO kan het in 2008 3,8 procent bedragen. Ook Italië is op weg naar de 3-procentgrens. (...) Toch vallen al deze zorgen in het niet (???) bij die over de Verenigde Staten. Bedroeg het begrotingstekort daar in 2007 daar nog, afhankelijk van de rekenwijze, 2,7 procent volgens het Internationale Monetaire Fonds (IMF) of 3 procent (volgens de OESO), dit jaar explodeert het tot 4,5 procent volgens het IMF en 5,5 procent volgens de OESO.
Oosten kan niet zonder Westen
2008/07/16 in NRC p.12 door Daan van Lent

(...) Abu dhabi heft het grootste staatinvesteringsfonds van Midden-Oosten (875 miljard dollar per eind 2006 (ongeveer evenveel als de Nederlandse pensioenfondsen); Saoudi-Arabie: 230 miljard dollar) (...) Die met de grootste reserves zijn de zogeheten sovereign wealth funds, die er op gericht zijn de inkomsten van het land zodanig te beleggen dat de toekomstige generaties ook nog kunnen genieten van die welvaart. (...) In hun beleggingsbeleid verschillen ze niet veel van de westerse pensioenfondsen als bijvoorbeeldhet Nederlandse ABP of PGGM. In totaal hadden deze SWF's eind 2006 volgens (de laatste) schatting van McKinsey tussen de 1.000 en 1.400 miljard dollar aan buitenlandse beleggingen in portefeuille. Ze maken vaak gebruik van derden om hun geld te beheren. (...)
(Onschendbaarheid) Ratingbureaus liggen onder vuur
2008/07/05 in FD p.11 door Gijs den Brinker

(...) In het Amsterdamse Hilton liet Amerikaanse rechtenprofessor Frank Partnoy er vrijdag geen misverstand over bestaan: kredietbeoordelaars zijn de hoofdschuldige van de kredietcrisis. (...) Kredietbeoordelaars als Moody's, Standard & Poor's en Fitch hebben de laatste maanden duizenden financiële producten, die zij eerst oormerkten als 'zeer veilig', sterk moeten afwaarderen. Het heeft geleid tot ruim $ 400 mrd aan afschrijvingen bij banken wereldwijd.(...) Partnoy ziet graag een derde verandering. De rechtenprofessor wil dat het makkelijker wordt om kredietbeoordelaars juridisch te vervolgen. Nu is nog in de Amerikaanse wet verankerd dat beoordelaars niet kunnen worden vervolgd voor fouten. Partnoy: 'Dat is echt belachelijk.' Mogelijk komt het er binnenkort toch van. De SEC onderzoekt momenteel namelijk e-mails en andere correspondentie van medewerkers van de beoordelaars om te kijken of er opzet in het spel was.
Kredietcrisis maakt einde aan dertig jaar neoliberalisme
2008/05/10 in VK p.B1 door Olav Velthuis

(...) Een tijdperk van rotsvast geloof in de werking van de vrije markt is vorige maand afgesloten. De Amerikaanse Federal Reserve moest toen Bear Stearns, een van de grootste zakenbanken van de wereld, van de ondergang redden. Daarbij zette de centrale bank 30 miljard dollar overheidsgeld op het spel. Ook in Engeland schoot de regering te hulp: de bank Northern Rock werd genationaliseerd. (...) Alsof de ideologische verwarring nog niet groot genoeg was, riep ten slotte de directeur van het Internationaal Monetair Fonds, het instituut dat volgens andersglobalisten verantwoordelijk was voor het wereldwijd uitzaaien van de neoliberale ideologie, andere landen op het Amerikaanse voorbeeld te volgen en rechtstreeks te interveniëren in de financiële markten. (...) De voortekenen van dat faillissement waren er de afgelopen jaren volop: de roep om de helpende hand van de overheid die nu ook in het hart van het kapitalisme klinkt, klonk elders al veel langer. In het ene na het andere Latijns-Amerikaanse land hielpen kiezers linkse regeringen in het zadel. Prompt regelden die regeringen de hernieuwde nationalisering van de olie-industrie (Venezuela), de nutsbedrijven (Argentinië) of de telecom (Bolivia). In Westerse landen stak – door het verloren gaan van banen vanwege outsourcing en offshoring – protectionisme de kop op. De overheid werd met klem verzocht een beschermingsmuur op te richten en de banen van fabrieksarbeiders niet aan globalisering prijs te geven. Ook in de strijd tegen klimaatverandering wordt om een sterke rol van de overheid gevraagd. (...) En nu de voedselcrisis wereldwijd is losgebarsten, klinkt in rijke en arme landen weer de kritiek dat de markt de klus niet kan klaren. (...)
Hoe meer dollars, hoe zwakker
2008/04/24 in NRC p.17 door Maarten Schinkel

Komen er te veel dollars in omloop, en is dat een verklaring voor de waardedaling van de munt? Na jaren van verbanning uit het debat is de geldhoeveelheid terug. (...) Toch is het algemene beeld alarmerend. De meest conservatieve schatting voor de Amerikaanse geldgroei is op dit moment tegen de 14 procent op jaarbasis, maar er zijn calculaties, zoals die in bijgaande grafiek, die wijzen op een groei van rond de 20 procent. Dat is enorm. Een verklaring voor de acceleratie van de M3 is dat bedrijven die voorheen geld aantrokken op de kredietmarkt, door de kredietcrisis nu weer gebruikmaken van ouderwetse kredietlijnen bij de banken. Banken hebben onder druk van de kredietcrisis ook veel op afstand geplaatste complexe beleggingsvehikels teruggehaald naar hun balans. Maar zelfs als dit wordt ingecalculeerd resteert een geldgroei die veel en veel hoger is dan de nominale economische groei in de VS. Volgens de M3 is er in een jaar tijd rond 2.500 miljard dollar in omloop bijgekomen, op een geldhoeveelheid van bijna 14.000 miljard. (...)
Eten genoeg voor 24 miljard monden
2008/04/19 in VK p.13 door Olav Velthuis

(...) Nieuw is dat doemscenario niet, toont de Amerikaanse historicus Warren Belasco in zijn vorig jaar verschenen boek Meals to Come. A History of the Future of Food. De angst voor voedseltekorten is zo diep geworteld in onze cultuur, dat ieder decennium wel iemand roept dat we nu echt de grenzen van de bevolking hebben bereikt. (...) Maar kloppen ze wel? Nee, roepen landbouweconomen in koor. 'Er is geen enkele reden om Malthusiaanse doemscenario's uit de kast te halen', zegt Niek Koning, landbouweconoom aan Wageningen Universiteit. (...) Met een tekort aan voedsel of een teveel aan monden heeft de huidige crisis dus weinig te maken. De schaarste wordt veroorzaakt door een ongelukkige samenloop van misoogsten en verkeerd beleid. 'Vroeger was het streven in westerse landen om de landbouwmarkten te stabiliseren. Dat deden overheden door buffervoorraden aan te leggen en door beheersing van het aanbod', zegt Koning. 'Maar in de Wereldhandelsorganisatie hebben we afgesproken de markten niet meer te steunen. De buffervoorraden zijn er niet meer. Als er nu droogte is in bijvoorbeeld Australië, stijgen de prijzen onmiddellijk.' Maar nu is de markt 'verziekt', zegt Keyzer, doordat Europa en de Verenigde Staten oliemaatschappijen verplichten biobrandstoffen bij te mengen en de productie ervan subsidiëren. (...) Koning schat dat boeren door betere technologie en de ingebruikname van meer land tegen 2050 genoeg voedsel produceren om 16 tot 24 miljard mensen te eten te geven. Meer dan genoeg dus om de 6,5 tot 9 miljard monden te voeden die de wereld tegen die tijd telt. (...)
Crisis op de Amerikaanse markt valt mee
2008/02/25 in NRC p.7 door Auke Leen

(...) Wij Europeanen doen raar over het Amerikaanse begrotingstekort, terwijl het gewoon binnen de grenzen valt van het stabiliteitspact; de VS zouden zo tot de EU kunnen toetreden. Verder financieren de VS hun uitgaven meestal niet, zoals wij, met gedwongen belastingafdrachten, maar met overheidsleningen. Leningen waar individuen en landen vrijwillig op kunnen intekenen. Daar is niets mis mee. Het Europese beleid van een grote overheid en een klein tekort door gedwongen financiering is niet minder een beleidsexperiment dan een kleine overheid, een groter tekort en een grote vrijwillige financiering. Ook met het tekort op de betalingsbalans en de daaraan gekoppelde dollarhandel is niets aan de hand. Niemand wordt tot het kopen van dollars gedwongen. Men koopt zolang er voordeel te behalen is. Zo niet, dan daalt de dollarkoers, worden Amerikaanse producten goedkoper en raakt de betalingsbalans weer in evenwicht. Dat is geen probleem, maar een oplossing. (...) Dat moet ook. Want, tot het midden van de jaren 70, ten tijde van het keynesiaanse beleid, werden risicos gesocialiseerd. Fluctuaties in de conjunctuur en wisselkoersen werden bestreden door de centrale overheden. Dat beleid leidde uiteindelijk tot stagflatie: een samengaan van stagnatie in de groei en inflatie. In het tegenwoordige neoliberalistische beleid moeten ondernemers zelf hun risicos beperken. De markt levert een oplossing in de vorm van derivaten. Derivaten zijn instrumenten waarvan de waarde is afgeleid van de waarde van een onroerend goed. Ondernemers kunnen zich daarmee, zonder het goed zelf te kopen, tegen prijsveranderingen indekken. (...) Het ontwikkelen van nieuwe (kennis)producten gaat met vallen en opstaan. Het ineenstorten van de handel in derivaten op de hypotheekmarkt is zon val. Derivaten zelf vormen ook een risico. Dat is nu eenmaal zo. (...) Derivaten maken verwachtingen tastbaar en zijn ook een nieuwe vorm van kapitaal. Je beschikt over kapitaal zonder dat je de eigenaar van het onderliggende goed bent. Toch hebben derivaten een directe link met de goederenwereld. Ze lijken nog het meest op het geld van vroeger waarvan de waarde op het goud was gebaseerd. Kortom, een vrijwillig gefinancierd begrotingstekort, een dalende dollarkoers en derivaten zijn geen problemen, maar oplossingen in een wereld waarin overheden weinig meer hoeven te doen. Een terugkeer naar activistisch overheidsbeleid is dan ook niet nodig. Info: Auke Leen is filosoof en econoom, verbonden aan de rechtenfaculteit van de Universiteit Leiden.
Groei economie grootste in jaren
2008/02/14 in NRC p.1

(...) Het volume van het bruto binnenlands product (bbp) nam in het laatste kwartaal toe met 4,4 procent ten opzichte van een jaar geleden. Dat is de sterkste groei in ruim zeven jaar. Het is zelfs hoger dan het ook al zeer gunstige derde kwartaal, toen de economie met 4,2 procent expandeerde. De groei voor heel 2007 komt daarmee uit op 3,5 procent, nadat 2006 al een relatief hoge groei van 3 procent te zien gaf. (...)
Kennis is reden verplaatsen werk
2007/12/14 in FD p.17 door Franka Rolvink

De belangrijkste reden voor bedrijven om delen van hun onderzoek en ontwikkeling naar het buitenland te verplaatsen zijn de toegang tot nieuwe kennis en de toegang tot nieuwe markten. Kostenbesparingen, die kunnen oplopen tot 50% van het totaal, blijken minder van belang te zijn. Alleen bij individuele projecten spelen de kosten een belangrijke rol. Dit blijkt uit een onderzoek dat consultant Roland Berger samen met het onderzoeksinstituut van de European School of Business van de Reutlingen University heeft gedaan. Voor het onderzoek werden de drijfveren van het verplaatsen van werk bij meer dan honderd internationale bedrijven in diverse industrieën gepeild. (...)
Centrale banken gezamenlijk in actie tegen (dollar red.)crisis
2007/12/13 in VK p.1 door Ferry Haan

(...) Ruben van Leeuwen, econoom van ABN Amro, meldt dat de gecoördineerde actie de financiële markten 'weer vertrouwen geeft'. (...) Volgens Van Leeuwen bewijst de centrale-bankenactie in dollars dat de huidige kredietcrisis vooral een 'dollarprobleem' is. De rentestijgingen op euroleningen zijn niet vergelijkbaar. (...)
Het grote verschil (tuusen Azie en Afrika, red.)
2007/10/20 in NRC p.45 door Dirk Vlasblom

Veertig jaar terug waren Afrika en Azië even rijk, nu niet meer Azië kent een groeispurt. Afrika stagneert. Welvarende metropolen staan tegenover sloppenwijken. Georganiseerde landbouw tegenover kwakkelend platteland. De wetenschap wil weten waarom. (...) Volgens Van Donge was landbouwpolitiek de sleutel tot het succes van de Zuidoost-Aziatische tijgers. (...) We moeten onderzoeken in hoeverre deze actieve landbouwpolitiek de grondslag heeft gelegd voor een economische take-off. In ieder geval heeft die geleid tot een forse vermindering van de armoede. In Zuid-Oost Azië waren het autoritaire regeringen die de ontwikkeling op gang brachten. Volgens Afrikanen komt zo'n ommekeer alleen tot stand door druk van onderop. (...)
Burger juist gebaat bij verlies aan koopkracht
2007/09/24 in NRC p.7 door Alfred Kleinknecht

Conjunctuur mag best wat gedempt worden De liberalen tamboereren op verlies aan koopkracht. Maar het kabinet doet precies wat de kiezer wil. Deze krijgt meer collectieve voorzieningen, schrijft Alfred Kleinknecht. (...)
Alleen geldpers houdt dollar overeind
2007/09/14 in VK p.7 door Geert Dekker

'Ja Willem, ooit ploft de boel.' Dat zei een centrale-bankier enige tijd geleden tegen Willem Middelkoop, beursverslaggever van de zender RTL Z. De anekdote staat in het boek Als de dollar valt, vorige week verschenen. Middelkoop toont zich een onheilsprofeet. Hij beschrijft het geldsysteem waarop de wereldeconomie is gebaseerd – vertrouwen in de dollar – en het naderende uiteenvallen van dat systeem. Want die dollar ís niet te vertrouwen. (...) In dat systeem verlenen centrale banken aan gewone banken het recht om geld te maken: een nieuwe lening aan een onderneming (of een hypotheek, of een ander soort lening) is nieuw geld, met een paar aanslagen op een toetsenbord gecreëerd in de administratie van de bank. De rente die erop wordt betaald – wel geld waarvoor is gewerkt – is pure winst voor de bank. De lening wordt door de lener gebruikt om anderen te betalen. Het geld wordt geaccepteerd omdat de ontvanger erop vertrouwt dat die paar aanslagen op een toetsenbord ook echt waarde vertegenwoordigen. En als dat niet zo is, wat als geld waardeloos blijkt te zijn? 'Geld is een illusie', zegt Middelkoop. Dat hoeft geen ramp te zijn: de illusie kan worden ondersteund door de echte economie. Tegenover nieuw gecreëerd geld moet nieuwe waarde staan: economische activiteiten, economische groei. En dat is waar het in de VS aan ontbreekt, zegt Middelkoop, ook al neemt de Amerikaanse export sterk toe en is het begrotingstekort recentelijk gedaald. 'Het gaat niet goed met de Amerikaanse economie. Afgezien van het feit dat ik de groeicijfers wantrouw – als je de statistische methoden bestudeert, val je van de ene verbazing in de andere – houdt de economische groei bij lange na niet de groei bij van de geldhoeveelheid. En dat is trouwens in Europa ook het geval.' Het systeem wordt sinds jaren misbruikt en dat is volgens Middelkoop mogelijk door de verstrengeling van belangen van commerciële banken, centrale banken en de Amerikaanse regering. 'De Fed is eigendom van de Wall Street-banken. Op de financiële posten in de regering-Bush zitten vrijwel alleen ex-Wall Street-bankiers. Kun je in Europa nog zeggen dat de intellectuelen aan de macht zijn, in de VS zijn het de bankiers.' (...) Maar wat gebeurt er de laatste jaren: vrijwel dagelijks worden er door centrale banken steunaankopen verricht om Wall Street overeind te houden. Te vaak zie ik heel vreemde koersbewegingen aan het einde van een handelsdag. Handel met voorkennis? Het is tot norm verheven.' (...) De Verenigde Staten vertonen alle trekken van een rijk in verval, concludeert Middelkoop. (...) Als de dollar valt. Wat bankiers en politici u niet vertellen over geld en de kredietcrisis. Door Willem Middelkoop. Nieuw Amsterdam Uitgevers, 2007. ISBN 9789 0468 02755
De echte kredietcrisis is de beeldvorming
2007/08/21 in FD p.7 door Ed Groot

(...) Hoe groot zijn de problemen werkelijk? Sinds de start van de subprime-markt in 1998 bedraagt het percentage betalingsachterstanden gemiddeld 12,2. Dat liep aan het einde van het eerste kwartaal van dit jaar op tot 13,8 procent (overigens slechts 0,35 procent van het totale uitstaande Amerikaanse krediet). (...) Voor ruim negen op de tien gezinnen met een subprime-lening is de droom van een eigen huis wel degelijk gerealiseerd. En meestal is het niet zo dat hun schulden groter zijn dan de waarde van het huis. De laatste vijf jaar zijn de Amerikaanse huizenprijzen 54 procent gestegen en pas de laatste maanden gaat daar wat vanaf. Zijn de lage inkomens in Nederland zo veel beter af? Dat valt nog te bezien. Op een presentatie twee weken geleden van de Postbank meldde directeur Vincent van den Boogert dat in Nederland de schade van wanbetaling op hypotheken hooguit enkele basispunten in de rente beloopt. Mooi voor de banken, maar je kunt je afvragen hoeveel mensen met lage inkomens in dit land de laatste jaren ten onrechte geen hypotheek hebben gekregen en dus een flinke waardestijging van het eigen huis hebben misgelopen. (...) (...) Sinds Thatcher begon met haar 'right to buy' in 1979, zijn de huizenprijzen vertienvoudigd. Niemand die de 'working class' rijker heeft gemaakt dan Maggie. En in Nederland? Hier hebben we stinkend rijke woningcorporaties gekregen. Dat is het verschil.
Waar komen die ECB-miljarden vandaan?
2007/08/14 in VK p.7 door Frank van Alphen

Ook de centrale banken in Japen en de Verenigde Staten kwamen de afgelopen dagen met extra geld op de proppen. Wat willen ze bereiken met deze kapitaalinjecties? De centrale banken willen voorkomen dat de zorgen over de hypotheekmarkt in de Verenigde Staten zand gooien in de machine van de gezonde banken. Normaal gesproken lenen banken elkaar op de geldmarkt kortdurend geld om tekorten en overschotten op dagbasis glad te strijken. Vorige week begon dit systeem te haperen omdat banken terughoudend werden met het uitlenen van geld aan andere banken. Ze waren huiverig geworden omdat ze niet precies weten welke banken klappen zullen oplopen van de kredietcrisis. Die onzekerheid leidde tot verhoging van de rente die banken elkaar in rekening brengen. 'De dagrente schoot omhoog', zegt Wim Boonstra, chef econoom bij Rabobank Nederland. 'Dat was voor de ECB het signaal dat de geldmarkt dreigde op te drogen.' (...) 'Het is goed voor gezonde banken, terwijl banken met slechte leningen er uiteindelijk niet door overeind worden gehouden.' (...) Waar komen die miljarden van de ECB vandaan? Centrale banken kunnen in principe onbeperkt geld maken. Dat kost niets. Ze doen dat bijvoorbeeld door leningen te verstrekken aan commerciële banken. 'De ECB kan geld creëren zolang mensen euro's blijven accepteren', zegt Wim Boonstra. Hebben we nu opeens meer geld in de eurozone? Nee, het geld dat de ECB ter beschikking stelt aan de banken, betreft korte leningen. De banken moeten de miljarden die ze lenen tegen een markttarief (4 procent), na enkele dagen of een week weer terugbetalen aan de ECB. Kost de ingreep van de ECB de Europese belastingbetaler geld? Nee, de ECB rekent voor leningen een gangbaar rentetarief. Dat doet de ECB ook bij alle andere leningen aan de banksector. Als onderpand voor de leningen worden dezelfde effecten gebruikt die de banken toch al als reserve moeten aanhouden bij de centrale bank. (...)
Duimen omhoog voor wereldeconomie
2007/05/25 in FD p.3 door Ed de Groot en Jule Hinrichs

(...) De economische omstandigheden zijn in geen jaren zo gunstig geweest, zo schrijft chief economist Jean-Philippe Cotis van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) in zijn nieuwe halfjaarlijkse rapport over de wereldeconomie. (...) De groei in de drie grote economische blokken komt meer dan in andere jaren overeen. In de Verenigde Staten is sprake van een afzwakking zonder dat de groei echt inzakt. (...)
Europa op eigen kracht
2007/05/22 in FD p.9 door Ed Groot

De economie draait in de hoogste versnelling. In Nederland ligt het onderliggende groeitempo momenteel op vier procent en in de Europese Unie boven de drie procent. Het zijn de hoogste cijfers sinds het jaar 2000. De aantrekkende groei in Europa is temeer verrassend omdat de olieprijs weer bijna zeventig dollar is, de rente oploopt, de euro peperduur is en de Amerikaanse economie afkoelt. Tot voor kort waren dat stuk voor stuk gifbekers voor de Europese groei. Toch daalt overal in Europa de werkloosheid en verbeteren de overheidsfinanciën, tot zelfs in Italië toe. Het oude continent heeft op eigen kracht de weg omhoog gevonden. Dat is opmerkelijk omdat tot voor kort Europa te boek stond als de grote verliezer in de race naar globalisering. (...) Het opvallende aan deze ontwikkelingen is dat niets wijst op het ontstaan van een nieuw uitkeringsproletariaat van laagopgeleiden, noch op steil toenemende inkomensverschillen. Ook Friedman lijdt aan de kwaal van futurologen en trendwatchers dat ze nieuwe trends ver doortrekken en ondertussen de tegenkrachten onderschatten. Zo blijkt dat in Nederland de industrie niet alleen wegtrekt, maar dat er ook nieuwe fabrieken bij komen en sommige weer terugkeren. Soms uit angst dat nieuwe producten en productiemethoden in China worden gekopieerd. Maar vaak ook vanwege de kapitaalkosten, die in Nederland tot de laagste ter wereld behoren. In de bouw en het vervoer blijken taalproblemen veel belangrijker dan gedacht. Bovendien lopen de kostenverschillen met Polen snel terug. (...) Natuurlijk gaat de globalisering door. Maar met de ontwrichtende krachten daarvan valt het wel mee. We vergeten te gemakkelijk dat Europa de grootste markt ter wereld is. De handel met China is indrukwekkend, maar is minder dan tien procent van die met de Europese landen. (...)
Erfenis van Zalm is hypotheek voor Bos
2007/05/19 in NRC p.22 door Flip de Kam

(...) Bij gelegenheid van zijn afscheid verscheen een bundel opstellen over overheidsfinanciën en fiscaliteit na twaalf jaar minister Zalm. In zijn inleiding memoreert de secretaris-generaal van het ministerie van Financiën, Ronald Gerritse, dat Zalm de langstzittende bewindsman op het departement is geweest. Hij merkt ook op dat de bundel Per saldo geen hagiografie is geworden. De bijdrage van de econoom Bas Jacobs plaatst de verdiensten van Zalm inderdaad in een ander licht. Jacobs concludeert met kracht van argumenten dat het sinds 1994 gevoerde begrotingsbeleid niet altijd de toets der kritiek kan doorstaan. Hoewel het uitgavenpeil fors is afgenomen en de belastingen zijn verlaagd, is de vermogenspositie van de overheid onder Zalm uitgehold. Want de schuld van de overheid (het bedrag van de uitstaande staatsobligaties) als aandeel van het nationaal inkomen mag dan met eenderde zijn gedaald, maar de waarde van de bezittingen op de staatsbalans is nog sterker verminderd. Zo zijn voor meer dan 60 miljard euro aandelen in voormalige staatsbedrijven afgestoten. Verkoop van grond en gebouwen maakte de balans bijna 40 miljard euro lichter. En de waarde van het staatsaandeel in toekomstige aardgaswinsten liep sterk terug, doordat de gasvoorraad langzaam uitgeput raakt. (...)
Een conjunctuurgolf waar je niet op kunt surfen
2007/03/24 in VK p.7 door Frank Kalshoven

(...) Het verloop na de startjaren 1994 en 2004 kent grote overeenkomsten. Dat geldt voor de economische groei, de werkgelegenheid en de arbeidsproductiviteit evengoed als voor de investeringsquote, de werkloosheid en de loonontwikkeling. Een conjunctuurgolf ontwikkelt zich doorgaans volgens een vast patroon en dat is goed te zien. Het verloop mag grote overeenkomsten vertonen, tussen de niveaus bestaan grote verschillen. De kern van de zaak is de economische groei. Zonder uitzondering ligt de economische groei in alle jaren van de vorige conjuncturele opleving hoger dan in de huidige; de piek van de huidige golf komt eerder dan in de vorige; en het hoogste punt (deze keer: 3 procent) komt aanmerkelijk lager uit dan de 4,25 procent economische groei van de vorige golf. (...) 'De voornaamste reden' voor het achterblijven van de groei, schrijft het CPB, 'is de ontwikkeling van het arbeidsaanbod, dat in de periode 2001-2008 per jaar gemiddeld 0,7 procentpunt lager ligt dan in de periode 1991-1998. De laatstgenoemde periode had veel minder te kampen met de vergrijzing van de bevolking, terwijl tegelijkertijd de participatie van vrouwen flink toenam.' (...)
Economie in 2007 wordt extra onvoorspelbaar
2006/12/28 in NRc p.1 door Maarten Schinkel

(...) In dit verband is een onlangs door de Wereldbank gepubliceerd economisch experiment ontnuchterend. We gaan uit van de situatie in 1900. Destijds werd de wereldeconomie gedomineerd door Duitsland, Frankrijk, Engeland en de opkomende machten Japan en de Verenigde Staten. Globalisering greep net als nu snel om zich heen, en de grenzen voor het internationaal zakendoen waren niet eens zoveel hoger dan nu - in sommige gevallen zelfs lager. Hoe zouden de economische prognoses destijds hebben geluid, als gebruik was gemaakt van gegevens over de economische groei van de dertig jaar daarvoor, en als de hoogwaardige voorspellingsmodellen van 2006 zouden zijn gebruikt? Het resultaat, zoals te zien in de grafiek hiernaast, is een gemiddelde prognose tot aan 1950 die de lijn van dertig voorgaande jaren doortrekt. In werkelijkheid riep de Eerste Wereldoorlog een halt toe aan het bloeiende internationalisme, legde de Grote Depressie de bijl aan de wortels van het internationale handelssysteem en de financiële architectuur, en verwoestte de Tweede Wereldoorlog levens en materiaal op ongekende schaal. Nu hadden de voorspellers rekening gehouden met een veel betere of slechtere uitkomst dan die in hun centrale projectie. Maar de daadwerkelijke omvang van de wereldeconomie in 1950 was nog 13 procent ónder het meest pessimistische scenario dat in 1900 zou zijn voorzien. (...)
Koopwoningen zijn net zo betaalbaar als 20 jaar terug
2006/10/25 in de Volkskrant p.7

(...) De huizenprijzen zijn de afgelopen twee decennia weliswaar fors gestegen, maar dat werd grotendeels gecompenseerd door een daling van de rente en de stijging van de inkomens. Dit concludeert het Ruimtelijk Planbureau in een studie over de Nederlandse huizenmarkt. (...)
Niets aan de hand met Azië
2006/10/14 in NRC p.24 door Ben Knapen

(...) De gerenommeerde chef-econoom van de Zwitserse zakenbank UBS in Azië, Jonathan Anderson, zou desalniettemin dagen kunnen praten om zijn stelling kracht bij te zetten: niets bijzonders aan de hand. (...) Jonathan Anderson ontwikkelde een verfijnde en simpele stelling: elk land met grote besparingen verwezenlijkt hoge groeicijfers. Dat was overal in de wereld zo en nergens duurt het eeuwig. (...) Iedereen heeft het maar over het zogenaamde Aziatische groeimodel. Eerst was het Japan - daar waren zogenaamd heel bijzondere dingen aan de hand. Toen waren het de Aziatische tijgers - Taiwan, Zuid-Korea, Thailand, Maleisië, een beetje Indonesië. Over Japan hoorde je niet veel meer en nu is het China. En straks India. Alsof ze hier kunnen toveren. (...) Azië groeit gewoon harder omdat het meer investeert. Dat is het verhaal. Sterker nog: als je spaaroverschotten van meer dan 30 procent op je nationaal product hebt dan is het behoorlijk ingewikkeld om mínder dan 8 procent te groeien. Dat leren de historische data. (...) Maar is het geheim van China toch ook niet de bijna onuitputtelijke toestroom van goedkope arbeidskrachten. Goedkoop produceren trekt kapitaal aan? Ja, dat lees je en daar ben ik het helemaal niet mee eens. Alsof ze hier zomaar de sluizen openzetten. Je leest vaak dat in China elk jaar 25 miljoen mensen van het platteland staan te dringen om in de fabrieken te komen werken. Dat is niet zo. Het zijn er 7 miljoen volgens de beste schattingen. Jonge mensen gaan wel een jaar of vijf tot zeven elders in de fabriek werken, maar ze wonen dan in slaapschuren, ze sparen geld en meer dan de helft blijkt vervolgens terug te gaan. De één-kind-politiek en het feit dat hun ouders meestal een halve hectare grond hebben, maakt het aantrekkelijk om terug te keren. Ze willen een gezin en met het extra geld vaak een zaakje opzetten.(...) Als China zo doorgaat dan gaan ze van 5 procent van de totale wereldproductie nu naar 11 procent in 2025. Maar kijk je naar Japan en de Aziatische tijgers, die gingen tussen 1965 en 1990 van 4 procent naar 16 procent. Bij de handelsstatistiek ongeveer eenzelfde beeld. Kortom, allemaal zeer indrukwekkend, maar niet ongewoon.
Miljoenennota glijdt af naar politiek pamflet
2006/09/26 in FD pg.7 door Ed Groot

(...) Toch valt niet aan de indruk te ontkomen dat het begrotingsbeleid onnodig destabiliserend was voor de economie. Eerst werden de lasten flink verzwaard. En juist nu de economie hard groeit worden ze weer verlicht, worden de collectieve uitgaven opgevoerd en wordt er als toetje een miljard geleend uit de aardgaspotten om uit te delen. (...) Te meer omdat in de eerste helft van de kabinetsperiode ook nog eens de pensioenpremies verdubbelden. De Miljoenennota is verhullend over de tol die door de samenleving is betaald voor het stop-go begrotingsbeleid. Er wordt geroepen dat de stijgende werkgelegenheid volgend jaar 'goed nieuws is voor mensen die nu nog aan de zijlijn staan'. Er wordt níet gezegd dat tussen 2003 en 2005 eerst 115.000 arbeidsjaren verloren gingen en dat momenteel de werkgelegenheid nog steeds lager is dan toen Zalm aantrad. Dat banenverlies komt nauwelijks door de economie, want inderdaad ging het helemaal niet zo slecht met onze concurrentiekracht en onze export. Het banenverlies viel onnodig fors uit omdat de lastenverzwaringen een gat sloegen in de koopkracht. (...)
Op zoek naar een stemverklaring
2006/09/22 in NRC pg.9 door Maarten Schinkel

(...) In harde dollars gemeten had Nederland in 2005 een bbp van 625 miljard dollar (iets kleiner dan de Amerikaanse staat Florida) op een wereldtotaal van 44.433 miljard. (...) In talloze landen kan je veel meer doen met een verdiende dollar dan in het westen. Als voor die koopkrachtsverschillen wordt gecorrigeerd, dan is de statistische omvang van de Nederlandse economie 537 miljard internationale dollars tegen een wereldtotaal van 61.000 miljard. Op basis van deze koopkrachtpariteit is Nederland slechts goed voor 0,9 procent van de wereldeconomie (en de stemmen) - een percentage dat trouwens grappig genoeg sinds de Gouden Eeuw nauwelijks is veranderd. (...)
Het gaat goed, maar waarom?
2006/08/19 in NRC pg.2 door Roel Janssen

(...) Minister Zalm (Financiën, VVD) kan voor de tweede keer in zijn politieke carrière (de eerste keer was in 2001) een overschot achter zijn naam als schatkistbewaarder schrijven. Deze prestatie heeft net zo veel te maken met de Nederlandse status als semi-OPEC-land, waarbij de aardgasbaten oplopen als de olieprijzen stijgen, als met de handhaving van de Zalm-norm - waardoor extra inkomsten niet automatisch tot extra uitgaven leiden. (...) De stelligheid waarmee de coalitie beweert dat het kabinetsbeleid voor de opleving heeft gezorgd, is dus op zijn zachtst gezegd discutabel. (...) Het klinkt goed, maar Nederland is geen uitzondering. Alle Europese economieën trekken aan. En als het water stijgt, gaan alle schepen omhoog.
Nederlanders murw door te veel keuzes
2006/08/14 in het Financieele Dagblad door Henk Engelenburg

(…) Driekwart van de Nederlanders is keuzemoe, de helft zegt geen tijd te hebben om ingewikkelde keuzes goed af te wegen en ruim de helft is bang de verkeerde keuze te maken, aldus Huiskamp, adviseur bij TNO Kwaliteit van Leven, in de jongste editie van economenblad ESB. Vooral complexere keuzes worden meer gebaseerd op emotie dan op ratio. 'Psychologen spreken van de 'power of default': als de grens van de opnamecapaciteit voor informatie en het overzien van gevolgen van keuzes wordt bereikt, kiezen mensen voor een standaardkeuze', aldus Huiskamp. De keuzemoeheid, of zelfs keuze-ergernis, leidt ertoe dat men vaak maar helemaal niet kiest. (…) Ondertussen dringen politici en beleidsmakers het vrijekeuzeparadigma steeds meer op. (…)
Innovatie al bijna op niveau van 'booming' eind jaren negentig
2006/08/12 in Het Financieele Dagblad p.7 door Henk Engelenburg

De uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling in Nederland blijven steeds verder achter bij die van veel andere landen. Tussen 1995 en 2004 groeiden de uitgaven minder dan het bruto binnenlands product. Daarmee is Nederland internationaal een uitzondering, zo blijkt uit een recente publicatie Kennis en Economie 2006 van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het aantal innovatieve bedrijven in Nederland lag de afgelopen paar jaar op hooguit circa 25% van alle bedrijven. Tussen 1995 en 2000 was dat nog 40%. Het CBS duidt hier uitsluitend op innovatie van producten en productiemiddelen. Toch erkent het CBS verderop in het rapport het bestaan van niet-technologische innovatie, zoals in logistiek en marketing, alsook innovatie van bijvoorbeeld productieprocessen. Het percentage bedrijven dat actief is in niet-technologische innovatie ligt volgens het CBS op 12%, terwijl dat tussen 1995 en 2000 nog weinig voorstelde. Welke bedrijven beide soorten innovatie al dan niet combineren, is niet bekendgemaakt. De enquête maakt in elk geval duidelijk dat het percentage innoverende bedrijven alweer naar hetzelfde niveau gaat als in de tumultueuze tweede helft van de jaren negentig, de periode van de opkomst van internet en de 'dotcommers'. En bovendien dat innovatie veel breder wordt ingezet dan voorheen.
Onzichtbare innovatie in opmars
2006/08/12 in Het Financieele Dagblad p.2 door Henk Engelenburg

Klagen over gebrek aan innovatie uit angst voor lagelonenlanden is bon ton in Nederland. Een kersvers CBS-rapport bevestigt nog eens dat 'we' achterlopen. Feitelijk klopt daar niets van. Iedereen staart zich blind op productinnovatie zonder acht te slaan op vernieuwingen in organisatie, logistiek en productiemiddelen. Toch genereert ook dat waarde en sterke concurrentieposities.
Economie groeit en bloeit, behalve de koopkracht
2006/07/14 in Het Financieele Dagblad p.4 door Ed Groot

De winsten van banken en bedrijven breken records. Het overheidstekort is vrijwel verdwenen. De vermogens van pensioenfondsen exploderen. Maar de koopkracht van de burger daalt voor het vierde jaar op rij en de hypotheekschulden van gezinnen nemen scherp toe. Dat is het beeld van de Nationale Rekeningen 2005, die het Centraal Bureau voor de Statistiek gisteren heeft gepubliceerd. (...) Vorig jaar zakte het beschikbare inkomen van gezinnen met 0,7% in en over vier jaar beloopt het verlies ruim 4%. Een dergelijke reeks is uniek in het naoorlogse Nederland. (...) Het nationale inkomen blijft achter bij het bbp als een land meer aan rente en winstuitkeringen betaalt aan het buitenland dan dat het omgekeerd binnenkrijgt. (...) ofwel een bedrag van euro 12 à 13 mrd. (...)
Ook vroeger zou het zeker misgaan
2006/04/08 in de Volkskrant p.1K door Peter Giessen

Indië verloren, oliecrisis, ook in het verleden somberden Nederlanders over hun toekomst. Nooit kregen ze gelijk, stellen historici vast. (...) Ook in het verleden is Nederland herhaaldelijk ten prooi gevallen aan een 'vervalvertoog', zegt Piet de Rooij, hoogleraar moderne geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. In de jaren dertig was premier Colijn ervan overtuigd dat Nederland zich moest aanpassen aan een structureel lagere welvaart, mede door de opkomst van het nieuwe Aziatische industrieland Japan. Na de Tweede Wereldoorlog emigreerden honderdduizenden Nederlanders naar Australië, Canada of Nieuw-Zeeland, omdat het vermoeide en verwoeste Nederland hun geen fatsoenlijk bestaan zou kunnen bieden. Tijdens de oliecrisis van de jaren zeventig vertelde premier Den Uyl de bevolking in dramatische bewoordingen dat het nooit meer zou worden als vroeger. (...)
Miljardenwinsten verhullen krimp in het bedrijfsleven
2006/03/30 in de Volkskrant p.7 door Xander van Uffelen

(...) Een ding is zeker, als de prijzen van olie en aandelen vorig jaar niet zo hard waren opgelopen, zouden de winstcijfers nooit zo rooskleurig zijn geweest. (...) Bij de banken en verzekeraars is de extra winst vooral te danken aan de opgewekte stemming op de wereldwijde effectenbeurzen. (...) De producenten, de uitgevers en de handelaren hebben een veel lastiger jaar achter de rug. (...) Alleen de nieuwkomers in de AEX - TomTom en Rodamco Europa - hebben mooie cijfers. (...) Niet groeien, maar krimpen lijkt het devies. (...) De omvang van het Nederlandse bedrijfsleven (...) Het stroomlijnen van het Nederlandse bedrijfsleven is heet directie gevolg van de toegenomen invloed van aandeelhouders. (...)
Nederland gaat vlijtig sparend ten onder
2006/03/24 in de Volkskrant p.11 door Ad Kolnaar, Schouten, Jacques Sijben

Door het regeringsbeleid en de recente voorstellen van het CPB nemen de besparingen in Nederland toe en verdwijnen miljarden naar het buitenland. (...) Merkwaardig is het dat het CPB ook in zijn recente publicatie over de vergrijzing weer aan dit grote spaaroverschot voorbijgaat. (...) Een overheid die weigert het landelijke spaaroverschot te gebruiken en wel fors belasting heft, neemt de burgers bij de neus. En dat gebeurt nu. Het CPB maakt het nog iets erger. Het pleit voor een financieringsoverschot bij de overheid, om de staatsschuld af te lossen. Dan neemt het nationale spaaroverschot nog verder toe. (...) Er worden vaak formele argumenten aangevoerd om het spaaroverschot niet te gebruiken. De overheid is gebonde